Formatief evalueren: evalueren om te leren

Formatief evalueren: evalueren om te leren

Steeds meer leraren en schoolleiders zijn geïnteresseerd in formatief evalueren en willen ermee aan de slag op hun school of doen dat inmiddels al. Toch heersen er in de praktijk nog wel onduidelijkheden over dit begrip. Er zijn verschillende benamingen in omloop, zoals formatief toetsen, handelen of lesgeven. Er leven ook misvattingen zoals bijvoorbeeld dat formatief evalueren zou gaan om een toets (“Vandaag krijg je een formatieve toets”). Of dat formatief evalueren automatisch zou samengaan met het afschaffen van schoolcijfers. De vraag is dus: wat is formatief evalueren dan wél?

Geen momentopname, maar een proces

Formatief evalueren is een interactief en cyclisch proces waarin de leraar door de inzet van effectieve didactiek tijdig zicht krijgt op waar de leerlingen staan en op wat zij nodig hebben om een vervolgstap te nemen. Het belangrijkste doel van formatief evalueren is om leerlingen te ondersteunen bij hun leerproces, net zolang totdat ze een bepaald leerdoel hebben behaald en zonder daarbij de motivatie om te leren verliezen. Formatieve evaluatie is dus geen momentopname, maar een proces dat continu doorgaat. Dat kan bijvoorbeeld door steeds tussentijds het begrip bij de leerlingen te checken en feedback te geven. Als leerlingen gedurende het leerproces op weg naar een curriculumdoel steeds worden ondersteund door formatieve evaluatie, dan zullen minder leerlingen uitvallen, dan zal de kans op positieve resultaten bij ‘echte’ toetsen groter worden én zal de motivatie van leerlingen groeien.

Summatief en formatief evalueren

Er is sprake van leren, als bij leerlingen nieuwe kennis en vaardigheden worden verankerd in het langetermijngeheugen. Leerlingen hebben deze nieuwe kennis en vaardigheden dan ook op de langere termijn tot hun beschikking. Ze kunnen deze gebruiken in verschillende situaties – ook buiten de schoolcontext. De gangbare manier van toetsen – één prestatie op één moment direct nadat de leerling hierover les heeft gehad – past niet goed bij deze opvatting van leren. Ook het geven van cijfers draagt niet bij aan onderwijs dat tot doel heeft het leerproces te versterken. Want het werken met cijfers zal kortetermijnleren en blokken voor een toets stimuleren. Een cijfer kan wel inzicht geven in een bepaalde mate van beheersing (bijvoorbeeld: “80% van de sommen heb je goed gemaakt”), maar geeft geen inzicht in de vraag welke 20% van de lesstof nog niet goed gaat en waarom. Formatieve evaluatie geeft daar wel inzicht in. Als een school kiest voor formatief evalueren, betekent dat niet dat alle cijfers worden uitgebannen. Maar leerlingen krijgen pas een cijfer, bijvoorbeeld met het oog op overgang of diplomering, op het moment dat alle kansen om tot beheersing te komen zijn benut.

Download het volledige overzicht, inclusief de bronnen