Welke interventies zijn noodzakelijk voor het realiseren en in stand houden van een beroepsorganisatie van leraren?

 LERARENOPLEIDING | PO | VO | (V)SO | MBO | Professionalisering

Het faciliteren van zelfsturing door leraren in de ontwikkeling van een beroepsorganisatie lijkt het veelbelovendst. Dit geldt vooral als die beroepsorganisatie een professionele oriëntatie centraal stelt, zoals bij de ontwikkeling van een professionele standaard. Belangrijk is draagvlak onder de leden te creëren en de tijd te nemen voor een brede bespreking van voorstellen.

De roep om een georganiseerde beroepsgroep van leraren is niet nieuw. De afgelopen jaren zijn er verschillende initiatieven geweest, die om allerlei redenen zijn gestopt. Het bekendste voorbeeld is het lerarenregister, dat leraren eerder als bedreigend dan als ondersteunend bestempelden. Over het tot stand komen van een beroepsorganisatie in het onderwijs is weinig bekend. Kennis daarover komt uit andere sectoren, waaronder de zorg.

Bestaande beroepsorganisaties

Leraren nemen langs diverse lijnen deel aan beroepsorganisaties, bijvoorbeeld per vak, per sector of per functie. Sommige beroepsorganisaties zijn gericht op de vakinhoud, andere op de professie of de rechtspositie. Ze vervullen (vergelijkbaar met beroepsorganisaties in andere sectoren) verschillende functies in meer of mindere mate naast elkaar. Een eerste functie is het bewaken van de toegang tot het beroep en het toezicht op het beroepsniveau. Een andere functie is de emancipatie van de beroepsgroep. Daar waar professionaliteit en leercultuur zijn weggezakt, kan een beroepsorganisatie bijdragen aan het herstel daarvan. Opvallend is dat de beroepsorganisaties in het onderwijs weinig merkbaar bij lijken te dragen aan het zelfbeeld en de beroepstrots van leraren. Verder zijn beroepsorganisaties van professionals aanspreekpunt voor en namens de beroepsgroep. In het verlengde daarvan ligt belangenbehartiging op inhoudelijk terrein en op rechtspositioneel vlak.

Al deze functies gelden vooral wanneer sprake is van ‘professies’: beroepen met een lang opleidingstraject, een inhoud gebaseerd op bewezen kennis en hoge kwalificatie-eisen. Andere kenmerken zijn onder meer autonomie in de beroepsuitoefening, een basis in wet- en regelgeving, diplomering en registervorming, en een hoog inkomen, prestige en respect. Kijkend naar deze kenmerken betitelen sommigen het leraarsberoep als een semiprofessie, vooral door de sterke en toenemende externe sturing. Veel leraren en lerarenopleiders ervaren de meeste zeggenschap in hun klaslokaal. Ze hebben een beperkte invloed op hun opleiding en werk. Verder heeft het leraarschap vergeleken met andere professies een relatief laag inkomen en beroepsprestige.

Interventies voor de vorming van een beroepsorganisatie

Er zijn drie modellen van beroepsvorming te onderscheiden: van bovenaf met de overheid als drijvende kracht, van buitenaf met de markt als belanghebbenden en van binnenuit door de beroepsgroep.

Vooral zelfsturing door de beroepsgroep draagt bij aan verdere beroepsvorming. Uitgaande van het laatstgenoemde model, zijn de volgende interventies van belang. De ontwikkeling van een professionele standaard door de beroepsgroep leraren is wenselijk. Een dergelijke standaard ondersteunt de leraar als professional en draagt daarmee bij aan kwalitatief goed onderwijs. Zo’n standaard vergt tijd om zich te ontwikkelen, moet dynamisch zijn en een houvast voor het handelen, geen keurslijf. Cruciaal is ook het creëren van een breed draagvlak binnen de beroepsgroep. Alle leden moeten ruim de gelegenheid krijgen om te praten over een professionele standaard. Het direct vaststellen ervan door afgevaardigden gaat niet werken.

Meer weten?

  • Lees het volledige rapport opgesteld als antwoord op deze vraag, inclusief geraadpleegde bronnen.
  • Lerarencollectief: initiatief om tot een sector- en vakoverstijgende beroepsorganisatie te komen.
  • BVMBO: beroepsvereniging voor docenten en ondersteuners in het mbo.
  • Velon: beroepsorganisatie van voor en door lerarenopleiders, met onder meer een register en een dynamische kennisbasis.
  • NU91 en VV&VN: beroepsorganisaties van verpleegkundigen en verzorgenden.
  • NVVR: beroepsvereniging van rechters.

Dit antwoord is tot stand gekomen met dank aan Niek van den Berg (kennismakelaar Kennisrotonde). Zij heeft hiertoe Marc van der Meer (Universiteit Tilburg/SBB) geconsulteerd.

Onderwijssector
LERARENOPLEIDING, PO, VO, (V)SO, MBO

Vraagsteller
Ministerie van OCW - beleidsmedewerker of afdelingshoofd

Niet gevonden waar je naar op zoek bent?

Stel direct jouw vraag