Wat biedt een adaptieve leeromgeving leerlingen en welke rol heeft de leraar daarin?

shutterstock_65878492

Wanneer computers als een aanvulling op leerkrachtinstructie worden gebruikt, kan dat het leerresultaat ten goede komen. Adaptieve, digitale leeromgevingen kunnen taken van leerkrachten overnemen, zoals het afstemmen van de moeilijkheidsgraad van opgaven op het niveau van de leerlingen en het geven van feedback. De leerwinst stijgt als leerkrachten daarnaast de voortgang monitoren, naar oorzaken van problemen zoeken, aangepaste instructie geven, mogelijkheden tot zelfsturing door de leerling geven.

Leerkrachten werken steeds meer met digitale leermiddelen. De mogelijkheid om te differentiëren is een belangrijk motief om traditionele materialen te vervangen of aan te vullen. Leerkrachten maken vooral gebruik van interactieve oefenmaterialen en methodegebonden software van uitgevers. Oefenprogramma’s als Snappet, Oefenweb en Muiswerk zijn hier voorbeelden van. Zij beloven opgaven op maat, verbeterd leerresultaat, minder werkdruk, en beter inzicht en overzicht in de klas.

Medium of instructie

Wat is belangrijker: het medium of de instructie? De discussie hierover is nog niet beslecht en dat komt mede omdat het lastig is causale verbanden vast te stellen en om effecten van medium, inhoud en instructiestrategie van elkaar te scheiden. In potentie wordt een hoger leerresultaat behaald wanneer computers als een aanvulling op en niet als een vervanging van leerkrachtinstructie worden gebruikt.

De huidige digitale leeromgevingen bieden verschillende mogelijkheden om onderwijsmateriaal aan te laten sluiten bij de ontwikkeling van individuele leerlingen. De complexiteit van opgaven wordt bijvoorbeeld aan het niveau van de leerling aangepast en de leerling ontvangt meteen feedback na het maken van een opgave. Het programma geeft ook feedback aan de leerkracht die daardoor direct de voortgang van individuele leerlingen en van de groep als geheel ziet.

Hoewel verschillende studies leerwinst laten zien, is er geen sluitend bewijs dat dergelijke digitale omgevingen de leerprestaties verbeteren. Effecten van computerapplicaties lopen uiteen omdat programma’s van elkaar verschillen, net als de context waarin ze worden gebruikt. De wijze waarop de leerling ondersteuning krijgt is doorslaggevend.

Ondersteuning en feedback

Dat ondersteuning en feedback belangrijk zijn voor het leer- en instructieproces is al langer bekend. De onmiddellijke feedback die digitale oefenprogramma’s geven aan en over alle leerlingen zou een van de hoofdredenen zijn dat zij effectief zijn. Als leerkrachten ondersteuning bieden in de vorm van differentiëren, is de leerwinst groter. Tot nu toe lijken twee ondersteuningsprincipes effectief te zijn. Klassikaal terugkomen op het werk van leerlingen die een tijd zonder toezicht hebben gewerkt en daarbij gebruikmaken van gegevens uit de applicatie om problemen te identificeren. En leeromgevingen gebruiken die taakgerichte feedback geven, en wel bij elke stap. Behalve of het antwoord goed of fout is, krijgen de leerlingen uitleg of advies.

Adaptieve, digitale leeromgevingen kunnen dus taken van leerkrachten overnemen. En de technologische ontwikkelingen stellen leerlingen in staat hun eigen leerproces te sturen. Een gevolg kan zijn dat de rol van de leerkracht verschuift van overdrager van informatie naar begeleider van het leerproces – de leerkracht als coach. De didactische aanpak hangt onder meer samen met de leerdoelen die worden nagestreefd. Zo zou traditioneel, leerkrachtgestuurd onderwijs effectiever zijn voor het verwerven van feitelijke kennis, terwijl een didactiek waarin de leerling zelf kennis (re-)construeert bij lijkt te dragen aan het ontwikkelen van dieper begrip. Onderwijs, ook computeronderwijs, is effectiever als leerlingen meer controle over hun leerproces hebben en de gelegenheid krijgen om van elkaar te leren.

De rol van de leerkracht neemt toe als hij differentiatiestrategieën hanteert die aansluiten bij de door de applicatie overgenomen taken. Interventie blijft namelijk nodig. De leerkracht bepaalt de leerdoelen, bespreekt ze met de leerlingen, evalueert of ze worden gehaald en onderneemt als dat nodig is actie, rekening houdend met verschillen tussen leerlingen. Daarnaast creëert de leerkracht mogelijkheden voor zelfsturing, bijvoorbeeld door leerlingen hun eigen tempo te laten bepalen, zelf leerinhouden te laten kiezen, of in tweetallen of kleine groepjes te laten werken.

Meer weten?

Lees het volledige rapport opgesteld als antwoord op deze vraag, inclusief geraadpleegde bronnen.

Kennisnet houdt ict-ontwikkelingen in het onderwijs bij en publiceert die via https://www.kennisnet.nl/publicaties/. Daarnaast is op websites van specifieke software vaak een lijst met effectstudies te vinden, bijvoorbeeld voor Snappet, Oefenweb en Muiswerk.

Onderwijssector

Primair en voortgezet onderwijs

Vraagsteller

Rekencoördinator havo/vwo en leerkracht po.

 

Dit antwoord is tot stand gekomen met dank aan Claudia van Kruistum (beantwoording) en José van der Hoeven (kennismakelaar). Zij hebben hiertoe Chris van Klaveren en Chiel van der Veen (beiden van de Vrije Universiteit) geconsulteerd.