Leidt het werken vanuit leerdoelen en leerlijnen tot een versterking van het eigenaarschap bij leerlingen?

 PO | Schoolloopbaan | Zelfregulerend leren

Het werken vanuit leerlijnen en leerdoelen kan het eigenaarschap bij leerlingen versterken. Het hangt echter van de omstandigheden af of deze versterking daadwerkelijk plaatsvindt. Belangrijke voorwaarden voor meer eigenaarschap hebben te maken met doelstellingen, toetsing en feedback, instructiestrategie, en professionalisering van leerkrachten en teams.

In het basisonderwijs wordt gewerkt met een lijst met 58 kerndoelen. Die lijst omvat een globale beschrijving van de leerstof van de leergebieden taal, rekenen, oriëntatie op jezelf en de wereld, kunstzinnige oriëntatie en bewegingsonderwijs. De kerndoelen geven aan wat leerlingen aan het eind van de schoolperiode moeten kennen en kunnen. Naast kerndoelen zijn er tussendoelen. Deze geven scholen en leerkrachten meer houvast en maken duidelijk hoe de leerstofinhoud over de acht leerjaren verdeeld kan worden. Hiermee ontstaat een leerlijn: een beredeneerde opbouw van tussendoelen en inhouden, leidend naar een einddoel. Ook lesmethodes gaan uit van zo’n leerlijn.
Scholen en leerkrachten gaan op verschillende manieren te werk in hun streven dat leerlingen de kerndoelen behalen. Grof gezegd kan de leerkracht hierbij de activiteiten en opdrachten uit de lesmethode volgen, of werken vanuit een (meer of minder specifieke of lesmethode gebonden) leerlijn.

Opbrengstgericht werken

Wanneer leerkrachten werken vanuit leerlijnen, bedenken zij wat de beste combinatie van leerstofinhoud, instructie, werkvorm en leeractiviteit is om de (tussen)doelen te bereiken. Ze sluiten daarbij zo goed mogelijk aan bij de behoeften en interesses van de leerlingen en bij de organisatorische mogelijkheden van de school. Op deze manier maakt de leerkracht steeds een weloverwogen keuze voor de inzet van bepaalde leerstof, didactische werkvormen, leeractiviteiten en onderwijsleermiddelen, zodat leerlingen van een gegeven beginsituatie naar een beoogde eindsituatie komen. Deze werkwijze heeft veel gelijkenis met opbrengstgericht werken, dat hoog op de beleidsagenda van het Ministerie van Onderwijs en Wetenschap staat. Hierbij wordt er gewerkt vanuit doelstellingen die gebaseerd zijn op eerdere prestaties, en die leiden tot maximale prestaties van de leerlingen. Scholen en leraren stellen regelmatig de vorderingen van hun leerlingen vast (vergelijk het leerlingvolgsysteem) en gebruiken die bij de inrichting van volgende onderwijsactiviteiten.

Wanneer leerkrachten opbrengstgericht werken en opbrengstgericht onderwijs ontwerpen, dan sluiten zij aan bij de ontwikkeling van leerlingen. Zij hebben nagedacht over onder meer doelen, leeractiviteiten en feedback. Maar, deze manier van werken leidt niet automatisch tot verbeteringen van leerprestaties of tot versterking van eigenaarschap. Voorwaarden voor effectief opbrengstgericht onderwijs hebben vooral te maken met doelstellingen, toetsing en feedback, instructiestrategie en mate van professionalisering van de leerkrachten en het team.

Om het zelfvertrouwen bij leerlingen te bevorderen en het eigenaarschap bij hen te versterken, is het van belang passende doelen te stellen. Het werken met zogeheten groeidoelen (een combinatie van prestatie- en beheersingsdoelen) is een goede strategie om leerlingen zelfstandiger te laten functioneren, en hun motivatie en zelfvertrouwen te vergroten. Daarbij is het zinvol om samen met leerlingen haalbare doelen te formuleren en deze op te nemen in de individuele ontwikkelplannen. Ook dat komt de zelfstandigheid van leerlingen ten goede. Regelmatige toetsing (met een leerlingvolgsysteem) en procesgerichte feedback zijn bevorderend voor de leerprestaties en voor eigenaarschap bij leerlingen. De focus dient te liggen op de leertaak, op groei en ontwikkeling. Om informatie te krijgen over het leerproces en leervorderingen van de leerlingen is het raadzaam diverse vormen van toetsing op meerdere momenten tijdens het leerproces in te zetten.

Voor een goede afstemming tussen het beginniveau van de leerlingen en het beoogde eindniveau, werken leerkrachten met handelingsplannen of met niveauplannen. Bepaalde instructiestrategieën kunnen het leerproces en het eigenaarschap van leerlingen versterken. Deze instructiestrategieën dienen aan te sluiten bij het beginniveau van de leerlingen, afgestemd te zijn op het bereiken van de doelen en de leerling te ondersteunen in zijn leerproces. Elementen die tijdens dit proces het eigenaarschap van de leerlingen versterken zijn motivatie, betrokkenheid, zelfsturing en metacognitieve vaardigheden.

Het werken vanuit leerlijnen vraagt veel van scholen en leerkrachten. Een stapsgewijze invoering is raadzaam, bijvoorbeeld door te starten met één leerlijn, voor één leerjaar, en door geleidelijk ‘losser’ te komen van de lesmethode. Daarnaast zijn een breed draagvlak, professionalisering van leerkrachten en schoolteams, externe begeleiding en bovenschoolse ondersteuning essentieel.

Meer weten?

Lees het volledige rapport opgesteld als antwoord op deze vraag, inclusief geraadpleegde bronnen.

Ook kun je kijken bij eerdere antwoorden van de Kennisrotonde:

Daarnaast is informatie te verkrijgen via:

Dit antwoord is tot stand gekomen met dank aan Christa Teurlings (kennismakelaar).

Onderwijssector
PO

Vraagsteller
po-instelling - leraar

Gerelateerde vragen:

Zijn de leerlijnen van de verschillende leergebieden op de basisschool ooit met elkaar vergeleken?
 PO | Vakken
Vergelijkend onderzoek naar de SLO-leerlijnen van verschillende leergebieden (zie tule.slo.nl ) is niet verricht. De leerlijnen zijn op dezelfde wijze opgezet, maar er zijn geen gemeenschappelijke didactische en pedagogische uitgangspunten vastgelegd voor alle leergebieden. Elke leerlijn gaat uit van de kerndoelen voor een bepaald leergebied, zoals bewegingsonderwijs, Nederlands of rekenen/wiskunde. Binnen één leergebied zijn de verschillende leerlijnen wel op elkaar afgestemd.
Lees verder
Hoe kunnen docenten het eigenaarschap van leerlingen in het voortgezet onderwijs versterken?
 VO | Motivatie | Zelfregulerend leren
Eigenaarschap van leren is de mate waarin de leerling verantwoordelijkheid neemt voor zijn eigen leerproces. Om het eigenaarschap van leerlingen te versterken kun je onder meer de motivatie, betrokkenheid, zelfsturing en metacognitieve vaardigheden bevorderen. Docenten kunnen daarvoor hun eigen gedragsrepertoire verbreden, bijvoorbeeld door didactische strategieën toe te passen die zijn gericht op het gevoel van autonomie, betrokkenheid en competentie. Ook leerlingen effectieve leerstrategieën aanleren en hen ondersteunende feedback geven, zijn voorbeelden van effectief docentgedrag. Bovendien kunnen docenten de leeromgeving verrijken met bijvoorbeeld goed toegankelijke informatiebronnen, internet en andere (digitale) hulpmiddelen.
Lees verder
Welke didactische strategieën hebben een positieve invloed op het zelfvertrouwen en de zelfstandigheid van leerlingen in het praktijkonderwijs?
 VO | (V)SO | Leer- & gedragsproblemen | Zelfregulerend leren
Om het zelfvertrouwen en de zelfstandigheid van leerlingen te vergroten, is het belangrijk de focus te verleggen van leerprestaties naar het leerproces. Dat kan door doelen te stellen gericht op het proces en procesgerichte feedback te geven. Probeer daarbij ook de overtuigingen van de leerling gunstig te beïnvloeden en gebruik procesgerichte en strategische instructie
Lees verder
Wat is er bekend over de effecten van formatief evalueren bij leerlingen en bij docenten?
 VO | Differentiatie | Toetsen & feedback | Zelfregulerend leren
Formatieve evaluatie kan bijdragen aan betere leerprestaties, hogere motivatie en meer eigenaarschap van leerlingen. Cruciale elementen hierbij zijn de focus op groei en ontwikkeling, het zinvol inzetten van diverse vormen van toetsing op meerdere momenten tijdens het leerproces, en het geven en krijgen van feedback. Docenten dienen de leerdoelen helder voor ogen te hebben, evenals een beeld van waar de leerlingen staan. Vervolgens moeten ze gerichte instructie en feedback kunnen geven om nog niet behaalde leerdoelen te bereiken.
Lees verder

Niet gevonden waar je naar op zoek bent?

Stel direct jouw vraag