Hoe zit het met het aandeel basisschoolleerlingen met een disharmonisch IQ-profiel of grote leesachterstanden dat naar het vmbo gaat?

 VO | Leer- & gedragsproblemen

Een disharmonisch intelligentieprofiel bij leerlingen – waarbij verbaal IQ en performaal IQ sterk uiteen lopen – is geen voorspeller of indicator voor probleemgedrag, psychosociale problemen of neurologische problemen. Zo’n profiel voorspelt evenmin leerproblemen of taalachterstanden. Daarvoor is het verbale IQ een betere voorspeller. Of het aantal vmbo-leerlingen met een disharmonisch intelligentieprofiel groeit of afneemt is niet bekend. Wel is duidelijk dat vmbo’ers veel minder lezen dan havo/vwo’ers. Het niveau van tekstbegrip van schoolboeken ligt in het vmbo lager dan in havo/vwo.

Het verschil tussen verbaal IQ en performaal IQ komt naar voren in een specifieke zeer veel gebruikte IQ-test voor kinderen: de Weschler Intelligence Test for Childeren (WISC-III test). Het verbale IQ verwijst naar taalvaardigheid en algemene ontwikkeling. Het performale IQ gaat over handelen, toepassen van kennis en bijvoorbeeld ruimtelijk inzicht. Samen vormen deze twee subtesten de basis voor de berekening van het totale IQ. Wanneer de scores op het verbale en performale deel van de WISC-III test sterk van elkaar afwijken, is er sprake van een disharmonisch profiel. Een leerling is dan bijvoorbeeld zeer goed in het begrijpen van (school)teksten en erg taalvaardig, maar hij kan de kennis relatief slecht toepassen, en niet plannen en organiseren. Het omgekeerde komt ook voor; een leerling die zeer vaardig is in het praktisch oplossen van problemen, maar die moeilijk (schoolse) kennis verwerft en zich moeizaam in woord en schrift kan uitdrukken. In de totale score van de test komt dit verschil niet meer naar voren.

Probleemgedrag

Disharmonische profielen worden in de begeleidings- en zorgstructuur rondom leerlingen en jongeren vaak in verband gebracht met leer- en gedragsproblemen. Onderzoek laat echter zien dat een disharmonisch profiel bij kinderen geen relatie vertoont met het vóórkomen van psychosociale problemen, probleemgedrag, neurologische problemen, sociale acceptatie, zelfbeeld, autonomie of relatie met ouders.  Wel hebben leerlingen met een fors hogere performaal IQ dan verbaal IQ meer moeite met schoolse vaardigheden als technisch lezen, spelling, begrijpend lezen/luisteren, woordenschat en rekenen. Dat ligt dan eerder aan het lage verbaal IQ dan aan het disharmonische profiel.

Hoeveel basisschoolleerlingen met een disharmonisch IQ-profiel naar het vmbo gaan, is niet bekend. Evenmin dus of die groep groeit of afneemt. Wel wijkt de vmbo-populatie af van de andere schooltypen als het gaat om het leesniveau. In het eerste leerjaar van het vmbo leest 67 procent van de leerlingen niet of nooit. Aan het einde van de basisschool en in eerste twee leerjaren havo/vwo liggen die percentages veel lager, op respectievelijk zeventien en zeven procent. Verder geven vmbo-leerlingen vaker dan leerlingen op hogere schooltypen aan problemen te hebben met schoolboekteksten. Ze ervaren vooral problemen op woordniveau: in de schoolboeken, met hun eigen woordkennis, bij het formuleren en het taalgebruik van de leraren. Bijna een kwart van de vmbo-leerlingen begrijpt teksten in zijn of haar eigen schoolboeken onvoldoende. Dat ligt voor havo-vwo-leerlingen rond de achttien procent.

Het verschil tussen verbaal en performaal IQ komt overigens alleen nog voor in WISC-III. Deze versie stamt uit 1991 en is in het Nederlands vertaald in 2005. De WISC-III wordt in Nederland nog steeds gebruikt en tot eind dit jaar door de uitgever ondersteund. In de recentere WISC-IV en WISC-V komen de afzonderlijke onderdelen verbaal en performaal IQ niet meer voor. In de WISC-V staan vijf indexen centraal: verbaal begrip, werkgeheugen, verwerkingssnelheid, visueel ruimtelijk en vloeiend redeneren. De Nederlandse versie van de WISC-V is sinds kort beschikbaar. De kans is daarom groot dat de discussie over de betekenis van disharmonische intelligentieprofielen op basis van verschillen op het verbale en performale deel op termijn zal verdwijnen.

Meer weten?

Dit antwoord is tot stand gekomen met dank aan Sjerp van der Ploeg (kennismakelaar Kennisrotonde).

Onderwijssector
VO

Vraagsteller
vo-instelling - zorgcoördinator

Niet gevonden waar je naar op zoek bent?

Stel direct jouw vraag