Is er samenhang tussen handschriftproblemen en leesproblemen bij kinderen in groep 3 en 4? Bij welke schrijfoefeningen hebben kinderen met gecombineerde lees- en handschriftproblemen baat?

 PO | Taal | Vakken

Er is geen direct oorzakelijk verband tussen leesproblemen en handschriftproblemen. Wel zien we vaak dat kinderen met leesproblemen ook meer moeite hebben met schrijven. Belangrijk is onderscheid te maken tussen schrijfproblemen veroorzaakt door cognitieve en didactische factoren (problemen met klank/letterkoppeling) en schrijfproblemen door motorische factoren (problemen met de schrijfbeweging). Wanneer kinderen met leesproblemen handschriftproblemen hebben, is het goed om bij het oefenen van de schrijfbeweging de koppeling met lezen en spellen zo veel mogelijk los te laten. En te focussen op het oefenen van losse letters en vormen.

Leren schrijven is een complexe activiteit, waarin cognitieve, visuele en motorische processen samenkomen. In groep 3 leren kinderen, parallel aan het leren lezen, de kleine letters schrijven, en in groep 4 de hoofdletters. Het handschrift raakt steeds meer geautomatiseerd, waardoor het schrijven sneller en gemakkelijker gaat.

Schrijfproblemen

Het is belangrijk om bij schrijfproblemen goed onderscheid te maken tussen problemen in motorische vaardigheid of problemen met bijvoorbeeld taalvaardigheid, zoals grammaticaal correcte zinnen formuleren.

Deze Kennisrotondevraag betreft de motorische schrijfvaardigheid: het produceren van een leesbaar handschrift. Op school worden lezen en schrijven tegelijkertijd aangeleerd. Als kinderen letters schrijven, herkennen ze letters beter en sneller (zie ook deze vraag van de Kennisrotonde). Dat biedt voordelen bij het leren lezen. Het schrijven van de letters draagt bij aan het leren van de koppeling tussen klank en teken (letter). De schrijfontwikkeling verloopt net als de leesontwikkeling stap voor stap: eerst letter voor letter, dan klankgroep voor klankgroep, en daarna pas het woord in zijn geheel. Voor oudere kinderen geldt: hoe meer hun handschrift geautomatiseerd is, hoe beter zij aandacht en werkgeheugen kunnen gebruiken voor andere cognitieve processen, zoals spellen en stellen.

Lees – en handschriftproblemen

Leesbaar handschrijven neemt een belangrijke plaats in bij de totale ontwikkeling van schrijven en lezen. Maar er is geen eenvoudig lineair en oorzakelijk verband. Leesproblemen leiden niet automatisch tot handschriftproblemen en handschriftproblemen niet automatisch tot leesproblemen. Er zijn kinderen die heel leesbaar kunnen schrijven, maar moeite hebben met lezen, en andersom. Toch zien we lees- en handschriftproblemen vaak gecombineerd voorkomen.

Daarvoor zijn in onderzoek meerdere verklaringen te vinden. Ten eerste vragen beide vaardigheden om fonologisch bewustzijn, of de klank-tekenkoppeling. Bij het lezen wordt het teken omgezet in een klank en bij het schrijven wordt de klank omgezet in een teken. Ten tweede kunnen leesproblemen en handschriftproblemen samen voorkomen door problemen in de visueel-ruimtelijke aandacht en het geheugen. Daardoor hebben kinderen meer moeite de vormen van letters waar te nemen, te onthouden en te (re)produceren.

Schrijfoefeningen

Schrijfoefeningen voor kinderen met gecombineerde lees- en schrijfproblemen moeten onderscheid maken tussen:

  1. problemen op cognitief niveau (problemen in het goed en snel koppelen van klank aan teken)
  2. problemen op motorisch niveau, het uitvoeren van de schrijfbeweging (onder andere letterverhoudingen, verbindingen, grootte)

Schrijfoefeningen op cognitief niveau zijn vooral didactisch van aard en passen binnen de school. Schrijfoefeningen op motorisch niveau passen mogelijk beter bij een kinderoefentherapeut of ergotherapeut. Deze kan in groep 3 en 4 helpen bij het aanleren van de lettersporen en de juiste schrijfbeweging. Vanaf groep 4 kan oefening zich richten op het verbeteren van nauwkeurigheid en snelheid.

Kinderen met leesproblemen kunnen beter oefenen met losse letters en vormen. Dit soort schrijfoefeningen is te verkiezen boven het werken met woorden, dictees en/of teksten die een zwaarder beroep doen op de lees- en spelvaardigheid. Expliciete instructie blijkt de meest effectieve vorm om het schrijven van letters aan te leren. Daarbij doet de leerkracht of therapeut het schrijven van de letter voor en beschrijft daarbij verbaal wat de vormkenmerken van de letter zijn. Hierbij kunnen pijlen en volgcijfers die de schrijfvolgorde aangeven helpen.

Meer weten?

Lees hier het volledige rapport geschreven als antwoord op de vraag, inclusief geraadpleegde bronnen.

Andere relevante bronnen:

Dit antwoord is tot stand gekomen met dank aan Hanneke Wentink en Sandra Beekhoven (kennismakelaars Kennisrotonde).

Onderwijssector
PO

Vraagsteller
kinderoefentherapeut

Niet gevonden waar je naar op zoek bent?

Stel direct jouw vraag