Welke didactische principes voor het leren spellen van werkwoorden bij leerlingen in de bovenbouw van de basisschool zijn effectief?

 PO | VO | Taal | Vakken | Ook interessant

Een algoritmische aanpak (zoals ‘t kofschip) om leerlingen werkwoordspelling aan te leren, is effectief maar niet voldoende. Expliciete aandacht voor de principes van de spelling en voor de soms intuïtieve aanpak van leerlingen om tot een juiste schrijfwijze te komen, lijkt noodzakelijk. Bovendien is het zinvol om grammatica- en spellingonderwijs te integreren.

De werkwoordspelling is volledig gebaseerd op de toepassing van regels. Hoewel het daardoor eenvoudig lijkt, levert spelling van werkwoorden veel problemen op voor leerlingen. Vooral de tegenwoordige tijd van werkwoorden met een stam die eindigt op -d (hij rijdt) blijkt lastig. Andere struikelblokken zijn de tegenwoordige tijd van zwakke werkwoorden die in de verleden tijd eindigen op -de(n) (gebeurt), de verleden tijd van zwakke werkwoorden met stam op -d of -t (antwoordde) en werkwoorden met voltooid deelwoord -d (geverfd).

Algoritmische werkwijze en analogiemethode

Voor het aanleren van de werkwoordspelling worden in het onderwijs – vaak in combinatie – twee instructieprincipes gebruikt: de algoritmische werkwijze en de analogiemethode. Bij de analogiemethode leren leerlingen werkwoorden vervoegen aan de hand van voorbeelden in verschillende categorieën. De leerling leert bijvoorbeeld dat je strandde met twee d’s spelt, omdat het ook brandde is. Bij de algoritmische methode doorlopen leerlingen stap voor stap een beslisschema om tot de juiste schrijfwijze te komen. Een bekend voorbeeld hiervan is ‘t kofschip.

De algoritmische werkwijze, gecombineerd met regels, is effectiever dan de analogiemethode om de werkwoordspelling aan te leren. Een groepsgewijze aanpak levert hierbij meer op dan een individuele aanpak. Toch is deze werkwijze niet afdoende. De veel voorkomende spellingfouten die leerlingen maken, vragen om een andersoortige of aanvullende instructie. Daarnaast is niet helemaal duidelijk in welke mate en in welke fase leerlingen grammaticale kennis zouden moeten aanleren.

Het belang van integratie

Om goed werkwoorden te kunnen spellen is volgens verschillende onderzoekers grammaticale kennis onmisbaar. Het probleem is dat veel leerlingen niet direct de link leggen tussen grammatica en spelling. Het is dus noodzakelijk dat de leerkracht tijdens het oefenen van de werkwoordspelling door de leerlingen, voortdurend expliciet het nut van grammaticale kennis duidelijk maakt. Om bijvoorbeeld een persoonsvorm in de tegenwoordige tijd goed te spellen, moeten de benodigde grammaticale concepten herhaald worden. Dit betekent dat de leerkracht eerst samen met de leerlingen nagaat hoe je een werkwoord precies herkent.

Vervolgens kan de leerkracht aandacht besteden aan elementen als de stam van het werkwoord, het onderwerp, en enkel- en meervoud. Op deze manier is er meer aandacht voor grammatica in relatie tot werkwoordspelling. Meer aandacht voor grammatica alleen of meer oefening in losse werkwoordspelling heeft weinig zin; het gaat om de combinatie tussen beide. Voor het inoefenen van spelling is het bovendien zinvol om spelling en schrijfonderwijs te integreren.

De rol van taalbeschouwing

Er valt ook iets te zeggen voor een bredere taalbeschouwelijke insteek. Het helpt om leerlingen inzicht te geven in de principes die ten grondslag liggen aan de spelling van werkwoorden. In het voortgezet onderwijs werkt een taalkundige benadering, in aanvulling op de algoritmische aanpak, goed. Op die manier krijgen leerlingen meer inzicht in de verschillende factoren die een rol spelen bij de werkwoordspelling. Een uitleg over de fonologische achtergrond van het ’t kofschip draagt bij aan een beter begrip bij de leerlingen. Anders blijft het een trucje.

Meer weten?

Dit antwoord is tot stand gekomen met dank aan Martine Gijsel (kennismakelaar Kennisrotonde). Zij heeft hiertoe Robert Chamalaun (Radboud Universiteit / Udens College) geraadpleegd.

Onderwijssector
PO, VO

Vraagsteller
trainer

Niet gevonden waar je naar op zoek bent?

Stel direct jouw vraag