Wat zijn de ervaringen met vakspecialisatie in het primair onderwijs en wat zijn de effecten?

kennis delen

Vormen van vakspecialisatie waar leerkrachten in het primair onderwijs zelf taal en rekenen geven aan een eigen groep en zich daarnaast specialiseren in de andere vakken en daarin les geven aan meer groepen, komen weinig voor. Vormen van vakspecialisatie worden vooral ingezet om de prestaties van leerlingen te verbeteren. De verwachte positieve effecten blijken soms wel, soms niet op te treden. Een nadeel van vakspecialisatie is dat de leerkrachten, omdat ze dan met meer leerlingen te maken hebben, hun onderwijs minder goed pedagogisch-didactisch kunnen afstemmen op de behoeften van individuele leerlingen. Dit doet met name bij probleemleerlingen soms afbreuk aan hun prestaties.

Raadpleging van experts en onderzochte literatuur hebben geen concrete voorbeelden van genoemde vorm van vakspecialisatie in het basisonderwijs opgeleverd. Met name over ‘deeltijdspecialisatie’ van leraren in de zaakvakken en techniek blijkt weinig te vinden in de Nederlandse en internationale onderzoeksliteratuur.

Wel wordt in het basisonderwijs geëxperimenteerd met het inzetten van specialisten. Zo worden bijvoorbeeld specialisten ingezet voor taal- en rekenonderwijs en vakdocenten voor vakken als gymnastiek, muziek, drama, en dans. Daarnaast zijn er scholen waar individuele teamleden een voortrekkersrol krijgen bij een vak en andere teamleden ondersteunen bij het lesgeven in dat vak. Ten slotte zien we dat scholen op projectbasis externe experts inhuren die samen met leraren projectmatig onderwijs ontwikkelen en verzorgen.

Effecten                                                                                            

Het belangrijkste argument om specialisten in te zetten is dat het curriculum in het basisonderwijs breed is en dat niet van leraren verwacht kan worden dat zij alle onderdelen van dat curriculum op hoog niveau beheersen.

De bevindingen over effecten van de inzet van specialisten op de prestaties van leerlingen zijn wisselend. Positieve effecten worden maar mondjesmaat gerapporteerd. Onderzoekers schrijven dit toe aan het gegeven dat een specialist lesgeeft aan meer leerlingen en daardoor minder goed in staat is om maatwerk te bieden. Dit is vooral nadelig voor zorgleerlingen en maakt vakspecialisatie geschikter voor de bovenbouw dan voor de onderbouw. Ook kunnen ervaren leraren er pedagogisch-didactisch beter mee uit de voeten dan startende leraren. De verwachte effecten op motivatie en betrokkenheid van de leerlingen worden soms gevonden.

Voordelen en nadelen

Voordelen van werken met specialisten zijn: er kan beter en efficiënter onderwijs  worden aangeboden, leraren worden ingezet op hun sterkte en leerlingen worden beter  voorbereid op het voortgezet onderwijs. Nadelen of knelpunten – naast minder continuïteit in de pedagogisch-didactische aanpak van individuele leerlingen – zijn: een gecompliceerder HRM-beleid (werving, selectie, vervanging, professionalisering), roostertechnische problemen, onrust bij het wisselen van lokalen en dat specialisatie in de lerarenopleidingen nog onvoldoende vorm krijgt.

Meer weten?

Lees het volledige rapport opgesteld als antwoord op deze vraag, inclusief geraadpleegde bronnen.

In een aantal Nederlandse onderwijsvernieuwingsprojecten is of wordt geëxperimenteerd met een andere taakverdeling van leraren. Zie bijvoorbeeld: http://www.innovatieimpulsonderwijs.nl/  en daarbinnen met name het deelprogramma Slimfit: https://www.leraar24.nl/dossier/5766/slimfit-iio#tab=0, de vernieuwing Teamonderwijs op maat (TOM) https://www.leraar24.nl/dossier/992/teamonderwijs-op-maat-tom#tab=0 en het Zuiderzeemodel: Eck, E. van, & Glaudé, M. (2006). Het Zuiderzeemodel op de Achtbaan;  Eindrapportage 2004 – 2006. Amsterdam: SCO-Kohnstamm Instituut.

Onderwijssector

Primair onderwijs

Vraagsteller

Beleidsmedewerkers ministerie van OCW

 

Dit antwoord is tot stand gekomen met dank aan Edith van Eck. Zij heeft hiervoor Monique Volman (UvA), Gerda Geerdink (HAN), Irma Heemskerk (Kohnstamm Instituut) geconsulteerd.