Welke manier van formatief toetsen geeft het betrouwbaarste beeld van de leesvaardigheid van leerlingen in het basisonderwijs?

 PO | Toetsen & feedback

Begrijpend lezen is een complexe vaardigheid waarbij veel verschillende cognitieve processen betrokken zijn. De toetsen die je daarvoor kunt inzetten, meten verschillende aspecten. Onderzoek wijst niet uit welk type het beste is om begrijpend lezen te toetsen. Belangrijk is dat de gekozen toets goed aansluit bij het beoogde doel van het leesonderwijs. Verder ontwikkelen leerlingen zich meer in begrijpend lezen als de leraar – op basis van een toets – een goed beeld heeft van de deelvaardigheden van een leerling, zodat hij daarbij passende instructie kan geven.

Het begrijpen van teksten is een van de belangrijkste vaardigheden die kinderen op de basisschool leren. Problemen met begrijpend lezen kunnen de schoolcarrière van een kind belemmeren. Het is dan ook belangrijk om leesproblemen vroegtijdig te signaleren en te verhelpen. Begrijpend lezen is echter een complexe vaardigheid, waarbij veel verschillende cognitieve processen betrokken zijn. Dat maakt een goede diagnose van de oorzaak van leesproblemen lastig.

Vaardigheden die betrokken zijn bij begrijpend lezen

Bij begrijpend lezen gaat het om een aantal deelvaardigheden, zoals technisch (geautomatiseerd) kunnen lezen, een goede woordenschat, kennis van grammatica en verbanden kunnen leggen. Daarnaast moet de lezer zijn eigen voorkennis betrekken om een tekst te begrijpen en een strategie inzetten als hij iets niet begrijpt (teruglezen, logisch redeneren). Om erachter te komen waarom een lezer moeite heeft met een tekst, moet de leraar ontdekken aan welke van die vaardigheden het ligt.

Leesvaardigheid formatief of summatief toetsen

Summatieve toetsen laten zien of een leerling een bepaald niveau leesvaardigheid beheerst. Formatieve toetsen zijn een onderdeel van het leerproces; het doel is om het verdere leerproces van de leerling vorm te geven of bij te stellen. Het verschil tussen een summatieve en een formatieve toets ligt dus niet in de toets zelf, maar in het doel waarvoor hij wordt gebruikt. Een formatieve toets kan in de praktijk ook een gesprek zijn, of een observatie. Daarom is het moeilijk om wetenschappelijk onderbouwde uitspraken te doen over de betrouwbaarheid of effectiviteit van formatieve toetsen. Uit een aantal studies blijkt dat formatieve toetsen leesvaardigheid wel positief kunnen werken. Maar dat komt hoogstwaarschijnlijk omdat er naast de toetsuitslagen ook houvast werd gegeven aan leraren hoe zij de uitkomst konden gebruiken voor verbetering.

Accenten in toetsen en instructies

Veel gebruikte toetsen in het leesonderwijs zijn gatenteksten, meerkeuzetoetsen en open vragen. Ze geven vooral inzicht in het product van begrijpend lezen, dus wat de lezer weet na het lezen van de tekst. Maar ze geven niet zo zeer inzicht in het proces van het lezen, dus hoe het begrip van de tekst tot stand komt. In het leesproces kunnen problemen optreden, zoals te veel willekeurige associaties maken. Dan helpt het om deze leerlingen waaromvragen te stellen. Lezers die te weinig verbanden leggen, hebben juist baat bij algemene vragen zoals ‘Wat heeft deze zin te maken met wat je eerder las?’ Om inzicht te krijgen in leesprocessen kan het ook helpen om leerlingen voor te doen hoe je hardop, denkend leest. Of je kunt een leerling vragen om uitleg bij een bepaald antwoord.

Formatieve leestoetsen ontwerpen op basis van einddoelen

Formatieve toetsing inzetten voor betere leesprestaties begint bij het terugredeneren vanuit het einddoel. Wat kunnen succesvolle lezers bij uitstroom? Bij elke deelvaardigheid kan de leraar in kaart brengen welke leerlingen ze in welke mate beheersen. Daarop kan hij zijn instructie dan preciezer aanpassen. Beheersing van complexe vaardigheden kan het beste op meerdere manieren worden getoetst. Bij het doel ‘een samenvatting geven van de tekst’ is dat bijvoorbeeld het schrijven van een samenvatting, het beoordelen van een samenvatting en het vinden van de hoofdgedachte van een tekst.

Meer weten?

Lees het volledige rapport opgesteld als antwoord op deze vraag, inclusief geraadpleegde bronnen.

Andere interessante bronnen:

Dit antwoord is tot stand gekomen met dank aan Henriette Raudszus antwoordspecialist) en Sjerp van der Ploeg (kennismakelaar).

Onderwijssector
PO

Vraagsteller
po-instelling - mentor

Niet gevonden waar je naar op zoek bent?

Stel direct jouw vraag