Hoe kan het onderwijs met succes formatieve toetsing inzetten?

 PO | VO | MBO | Toetsen & feedback
formatief-toetsen

Formatieve toetsing heeft als doel het leerproces te verbeteren. Daartoe wordt regelmatig vastgesteld hoe leerlingen zich ontwikkelen. Op grond van de bevindingen bepaalt de leraar hoe het leerproces het beste vorm kan krijgen. Cruciaal bij formatieve toetsing is het geven van feedback. Dit versterkt de motivatie van leerlingen en geeft richting bij hun verdere ontwikkeling. Formatieve toetsing wordt niet alleen door de leraar uitgevoerd, ook self-assessment en peer-assessment zijn goed mogelijk. Voorwaarden voor effectieve formatieve toetsing zijn: betekenisvolle toetsen, regelmatige toetsing, professionele docenten, betrokken leerlingen en een toetscultuur die is gericht op onderwijsverbetering.

In het onderwijs maken we onderscheid tussen summatief toetsen en formatief toetsen. Summatief toetsen wordt gedaan om de leerprestaties van leerlingen te beoordelen en op basis daarvan te beslissen over het vervolg van de schoolloopbaan (selectie, classificatie, plaatsing, certificering). Een voorbeeld is het examen in het voortgezet onderwijs. Formatief toetsen heeft als doel te bepalen hoe het leerproces van de leerling het beste vorm kan krijgen. Kenmerkend is dat het frequent plaatsvindt en op verschillende manieren kan worden uitgevoerd. Niet alleen door middel van genormeerde toetsen, maar ook aan de hand van observaties en interacties tussen leerlingen en leraar.
Kortom: summatief toetsen gebeurt na het leren, om de opbrengst van het onderwijs vast te stellen, formatief toetsen tijdens het leren, om het leerproces te verbeteren.

Formatief toetsen kan gebeuren op een zeer informele manier, geïntegreerd in de dagelijkse lespraktijk, of op een meer formele manier, met genormeerde toetsen, op vastgestelde momenten. In de literatuur worden drie benaderingen van formatief toetsen onderscheiden:

  • Opbrengstgericht werken: het systematisch verzamelen en analyseren van gegevens over de vorderingen van leerlingen, om op basis daarvan het onderwijs te kunnen verbeteren.
  • Assessment for Learning: dagelijkse praktijk, waarbij leraren aan de hand van verschillende informatiebronnen, zoals gesprekken en observaties, bepalen wat het niveau is van leerlingen en hoe die leerlingen zich verder kunnen ontwikkelen.
  • Diagnostisch toetsen: leerbehoeften van leerlingen identificeren, om gericht de ontwikkeling te kunnen stimuleren.

Resultaten van formatief toetsen

Over de effecten van formatief toetsen kunnen we weinig stellige uitspraken doen. De definitie van formatief toetsen is namelijk niet eenduidig en de kwaliteit van het verrichte onderzoek laat vaak te wensen over. Verder zijn er niet binnen elke sector voldoende onderzoeken uitgevoerd. Vooral in het mbo is het aantal onderzoeken schaars.

Toch is uit onderzoek wel iets te destilleren over de effectiviteit van formatieve toetsen. Van alle kenmerken van formatief toetsen is de rol van feedback het meest onderzocht. Feedback kan worden gegeven door een leraar, door medeleerlingen, door ouders of door leermiddelen. Volgens een overzichtsstudie is (positieve) feedback een van de krachtigste methoden om leren te stimuleren. Vooral het geven van aanwijzingen en het versterken van gewenst gedrag zijn effectief. Dit vergroot de intrinsieke motivatie van leerlingen om leerdoelen te behalen. Positieve feedback is gericht op de taak, is overzichtelijk, specifiek, eenvoudig, objectief en afgestemd op het bereiken van doelen.

Formatief toetsen kent niet uitsluitend schriftelijke varianten. Observaties, het stellen van vragen en zogenaamde toetsdialogen zijn eveneens waardevolle methoden. Het leren wordt gestimuleerd als leraren open vragen stellen, vragen naar wat een leerling denkt, en aansluiten bij verschillende soorten kennis (beschrijvend, procedureel, schematisch).

Leerlingen zijn vaak goed in staat om hun eigen werk en dat van hun medeleerlingen te beoordelen. Self-assessment en peer-assessment zijn effectieve methoden van formatieve toetsing. De verklaring daarvoor is dat leerlingen verantwoordelijk worden gemaakt voor hun eigen leerproces en zichzelf leren reguleren.

Condities voor formatief toetsen

  • Toetsen moeten betekenisvol zijn en aansluiten bij het curriculum, de leerdoelen en het niveau van de leerlingen.
  • Formatieve toetsing gebeurt frequent, tenminste eens in de zes weken. Regelmatige feedback bevordert de motivatie van leerlingen.
  • Vaardigheden van leraren die bijdragen aan de effectiviteit van formatieve toetsing zijn: bedreven in toetsafname en interpretatie, feedback kunnen geven, samenwerken en het betrekken van leerlingen bij het toetsproces.
  • Een actieve rol van leerlingen draagt bij aan een hogere motivatie en betere prestaties. Ook vaardigheden om self-assessment en peer-assessment uit te voeren zijn van waarde, vooral het geven van opbouwende feedback.
  • Een positieve contextfactor is een toetscultuur gericht op het verbeteren van het onderwijs. De schoolleider speelt een belangrijke rol bij het stimuleren van een dergelijke cultuur.

Meer weten?

Lees het volledige rapport opgesteld als antwoord op deze vraag, inclusief geraadpleegde bronnen.
Naar aanleiding de beantwoording is onderzoek gedaan met de titel “Teaching to/from the test”. Deze studie is gedaan door Jaap Scheerens en Rianne Exalto (Oberon).

De twee overzichtsstudies zijn te vinden op de website van het NRO:

 

Dit antwoord is tot stand gekomen met dank aan Anne Luc van der Vegt en Frans Ronteltap.

Onderwijssector
PO, VO, MBO

Vraagsteller
adviseur

Gerelateerde vragen:

Welke factoren spelen een rol bij de resultaten van de Cito-eindtoets of de centrale eindtoets PO?
 PO | Toetsen & feedback
Meerdere factoren hebben invloed op de resultaten van de (Cito) eindtoets in het primair onderwijs. Een greep uit de selectie: aanleg/intelligentie, motivatie, geslacht, leeftijd, achtergronden van de leerlingen en het leerlinggewicht, en de kwaliteit van het onderwijs.
Lees verder
Wat is het effect van huiswerk op het leerrendement en de schoolprestaties van de leerling?
 PO | VO | Professionalisering
Huiswerk maken zorgt ervoor dat leerlingen in het voortgezet onderwijs betere cijfers halen. Hoe meer tijd leerlingen besteden aan huiswerk, des te hoger de leerprestaties. Oudere leerlingen profiteren meer van het maken van huiswerk dan jongere leerlingen. Daarnaast beïnvloedt de feedback van de docent op het huiswerk ook het effect van huiswerk op de leerprestaties.
Lees verder
Wat is er bekend over de effecten van formatief evalueren bij leerlingen en bij docenten?
 VO | Differentiatie | Toetsen & feedback | Zelfregulerend leren
Formatieve evaluatie kan bijdragen aan betere leerprestaties, hogere motivatie en meer eigenaarschap van leerlingen. Cruciale elementen hierbij zijn de focus op groei en ontwikkeling, het zinvol inzetten van diverse vormen van toetsing op meerdere momenten tijdens het leerproces, en het geven en krijgen van feedback. Docenten dienen de leerdoelen helder voor ogen te hebben, evenals een beeld van waar de leerlingen staan. Vervolgens moeten ze gerichte instructie en feedback kunnen geven om nog niet behaalde leerdoelen te bereiken.
Lees verder
Draagt formatieve assessment bij aan een passend rekenaanbod voor sterke rekenaars in groep 4?
 PO | Toetsen & feedback | Vakken
Het gebruik van formatieve assessment is bewezen effectief om leren te verbeteren. Daarbij is het belangrijk om leerdoelen te bespreken, de voortgang van het leren te bewaken, feedback te geven, leerlingen eigenaar van hun leerproces te laten zijn en leerlingen te laten samenwerken. Specifiek voor sterke rekenaars is het essentieel dat leerstofaanbod en instructie passen bij de leerbehoefte. Bovendien profiteren zij van rekenprogramma’s waarin hogere orde denkvaardigheden en oplossingsmethoden worden aangesproken.
Lees verder
Dragen e-portfolio’s in het basisonderwijs bij aan meer leerwinst, metacognitie en zelfsturing?
 PO | 21e-eeuwse vaardigheden | ICT | Zelfregulerend leren
Het gebruik van e-portfolio’s levert een bijdrage aan schrijfvaardigheden, aan zelfregulatie vaardigheden, feedbackvaardigheden en self-efficacy (vertrouwen in eigen kunnen) van leerlingen. Dat blijkt uit een beperkt aantal studies. Er zijn geen effecten op de leerprestaties gevonden.
Lees verder

Niet gevonden waar je naar op zoek bent?

Stel direct jouw vraag