Zijn er effectieve werkwijzen om kleuters te stimuleren om te reflecteren op hun eigen leerproces?

 PO | Ook interessant

Of kleuters al kunnen reflecteren op hun eigen leerproces hangt samen met drie factoren: hun taalvaardigheid, Theory of mind en executieve vaardigheden. Als deze goed zijn ontwikkeld, vergemakkelijkt dat de zelfreflectie. Kleuters kunnen het beste onmiddellijk na een activiteit reflecteren. Verder terugkijken is voor hen moeilijk, omdat hun episodisch geheugen daarvoor onvoldoende is ontwikkeld. Als hulpmiddel kunnen leraren een jonge leerling laten kijken naar een video waarin het kind zelf een bepaalde activiteit uitvoert. Daar kan de leerling dan vervolgens op reflecteren.

Sommige scholen organiseren driehoeksgesprekken met leerlingen, hun ouders en de leerkracht. Hierin reflecteert de leerling op zijn leerervaringen over een periode van enkele weken. Leraren voeren deze gesprekken meestal met leerlingen uit de bovenbouw, maar vaak niet met de onderbouw. Ook met jonge leerlingen is het mogelijk om te reflecteren op hun leerproces, maar wel op een aangepaste manier.

Reflecteren is belangrijk voor het leerproces

Reflecteren is het nadenken over het eigen leerproces door terug te blikken op eigen handelen en ervaringen en keuzes te maken voor het volgende leerproces. Reflectie helpt bij de ontwikkeling van zelfregulerend leren, waarbij leerlingen verantwoordelijkheid nemen voor het eigen leerproces. Dit vereist controle van het denken, de motivatie en het gedrag. Zelfreflectie helpt om die controle te ontwikkelen.

Zelfreflectie bij kleuters afhankelijk van drie factoren

Het is nog geen uitgemaakte zaak of jonge kinderen al in staat zijn tot zelfreflectie. Voor zover we nu weten kunnen kinderen hier behoorlijk in verschillen, doordat zelfreflectie samenhangt met drie factoren die op elkaar inwerken. Het gaat om:

  1. Een goede taalvaardigheid, nodig om het eigen denken te begrijpen en te verwoorden. De taalvaardigheid van een driejarige voorspelt hoe goed hij kan nadenken over zijn eigen denken op vijfjarige leeftijd, zo blijkt uit onderzoek.
  2. De Theory of mind: het vermogen om niet alleen te denken vanuit het eigen perspectief, maar ook vanuit de ander. Het begint met het herkennen van eigen emoties en gedachten en van daaruit het vermogen om deze gevoelens te herkennen en benoemen bij anderen. Theory of mind ontwikkelt zich bij de meeste kinderen vanzelf.
  3. De ontwikkeling van executieve functies, zoals impulsbeheersing, mentale flexibiliteit en het monitoring van stappen in het denkproces. Deze zijn nodig om te kunnen plannen. Kinderen ontwikkelen executieve functies bijvoorbeeld door ze na een leeractiviteit te laten vertellen wat ze hebben gedaan.

Keuzes maken op basis van reflectie: vanaf 10 jaar

Reflecteren omvat naast terugkijken ook het maken van keuzes voor de volgende stap. Dit vraagt nog meer van de cognitieve ontwikkeling van kinderen. Of zij reflectie kunnen vertalen in nieuwe leeractiviteiten hangt af van hun planningsvaardigheid. Deze metacognitieve vaardigheid ontwikkelen kinderen pas na het tiende levensjaar. Vanaf hun twaalfde kunnen zij goede beslissingen nemen over het toepassen van verschillende strategieën.

Reflecteren over een lange periode niet goed mogelijk voor kleuters

Voor kinderen jonger dan zes jaar is het moeilijk om op een periode van enkele weken te reflecteren. Ze zijn namelijk nog niet goed in staat om een gebeurtenis, het moment en de plaats uit het verleden terug te halen. Hun episodisch geheugen is nog onvoldoende ontwikkeld.

Reflecteren lukt kleuters het beste direct na een activiteit

Kleuters kunnen vanwege hun beperkte episodisch geheugen het beste onmiddellijk na een activiteit reflecteren. Het is mogelijk om hen daarbij te helpen, bijvoorbeeld door naar een video te kijken waarop het kind in kwestie een activiteit uitvoert. Dan kost het minder energie de herinnering op te halen en kan hij beter terugkijken op de activiteit en zijn handelen verwoorden.

Meer weten

Lees het volledige rapport opgesteld als antwoord op deze vraag, inclusief geraadpleegde bronnen. 

Dit antwoord is tot stand gekomen met dank aan Dian Enting (antwoordspecialist) en Anne Luc van der Vegt (Kennismakelaar Kennisrotonde).

Onderwijssector
PO

Vraagsteller
po-instelling - schoolleider

Gerelateerde vragen:

Ontwikkelen kleuters zich beter en sneller als ze regelmatig feedback krijgen op het werk in hun portfolio, in plaats van tweejaarlijks een rapport?
 PO | Toetsen & feedback | Ook interessant
Er is weinig bekend over het effect van feedback in een portfolio op de ontwikkeling van kleuters. Voor kleuters, die situaties minder gemakkelijk kunnen terughalen, geldt waarschijnlijk dat feedback vooral effectief is als het direct na de taak gegeven wordt.
Lees verder

Niet gevonden waar je naar op zoek bent?

Stel direct jouw vraag