Draagt een later keuzemoment voor het voortgezet onderwijs, bijvoorbeeld op 14-jarige leeftijd, bij aan het schoolsucces van vooral leerlingen uit achterstandssituaties?

 PO | VO | Gelijke kansen | Schoolloopbaan | Schoolorganisatie

Leerlingen worden in Nederland op 12-jarige leeftijd geselecteerd in verschillende onderwijsniveaus, terwijl dat in veel andere landen pas op 14-16 jarige leeftijd gebeurt. Onderzoek wijst uit dat een vroege selectie met name negatieve effecten heeft voor leerlingen uit lagere sociaal-economische milieus en leerlingen met een migrantenachtergrond. Vroege selectie vergroot de leerprestatieverschillen tussen leerlingen en werkt daarmee ongelijkheid in de hand. Daarnaast zijn er negatieve gevolgen voor de (school)loopbaan. Vroege selectie heeft echter positieve gevolgen voor leerlingen in de hogere niveaus, omdat ze eerder onderwijs genieten dat beter op hun niveau aansluit.

Niet alle leerlingen maken moeiteloos de overstap van het primair naar het voortgezet onderwijs. Vooral in de eerste drie leerjaren van het vo is er een grote mate van vroegtijdige uitstroom en doorstroom naar andere niveaus. Oorzaken van overgangsproblemen zijn onder andere de verschillen in pedagogisch klimaat tussen po en vo, het definitieve karakter van een keuze of dat het keuzemoment te vroeg komt.

Ongelijkheid

Internationaal vergelijkend onderzoek laat zien dat leerlingen die te maken krijgen met vroege selectie een grotere kans hebben om te blijven zitten. Het heeft tevens nadelige gevolgen voor de cognitieve en niet-cognitieve ontwikkeling van de leerlingen. Vroege selectie vergroot de leerprestatieverschillen tussen leerlingen en werkt daarmee ongelijkheid in de hand. In vroeg selecterende landen zijn de verschillen in leerprestaties tussen leerlingen in het vo groter. Terwijl in laat selecterende landen de leerprestatiesverschillen tussen leerlingen in het vo kleiner zijn dan in het po. Hierdoor wordt de ongelijkheid tussen leerlingen met een migrantenachtergrond en autochtonen vergroot. Leerlingen uit gezinnen in achterstandsituaties of met een migrantenachtergrond presteren namelijk (gemiddeld) lager en krijgen lager schooladvies. Een vroege selectie blijkt daarnaast ook gevolgen te hebben voor de doorstroom naar het tertiaire onderwijs. Landen die later selecteren hebben een groter aandeel 18-39 jarigen in het tertiaire onderwijs dan vroeg selecterende landen.

Homogene klassen

Het ongunstige effect van vroege selectie lijkt versterkt te worden in homogene klassen. Homogene klassen kunnen nadelig zijn voor leerlingen met een laag/lager niveau. Voor de beter presterende leerlingen pakt vroege selectie echter over het algemeen goed uit. Vroege selectie heeft vooral negatieve gevolgen voor leerlingen uit lagere sociaal-economische milieus en leerlingen met een migrantenachtergrond. Zij hebben immers een grotere kans om een lager schooladvies te krijgen, waardoor zij minder kansen krijgen binnen het onderwijs. De mogelijkheid om door te stromen naar een hoger niveau lijkt deze effecten deels op te kunnen vangen. Maar door de steeds strengere eisen voor opstroom lijkt de keuze voor het niveau binnen het vo tegenwoordig een steeds definitiever karakter te hebben.

Later selectiemoment

Het selectiemoment verlaten, lijkt een goede oplossing. Bij een latere selectie kan het niveau van de leerlingen beter vastgesteld worden wat voor een beter passend schooladvies zorgt. Uit onderzoek in Duitsland blijkt dat met name leerlingen uit lagere sociaal-economische milieus baat hebben bij twee extra oriëntatiejaren waardoor hun schoolkeuze voor voortgezet onderwijs later valt. Zij laten betere PISA testscores zien dan leerlingen die eerder doorstromen naar het voortgezet onderwijs. Vergelijkbare resultaten zijn gevonden in Finland. Leerlingen met laagopgeleide ouders profiteren van een latere selectie, terwijl leerlingen met hoogopgeleide ouders hier juist negatieve effecten van ondervinden. Het verlate van het selectiemoment lijkt hiermee niet gunstig te zijn voor alle leerlingen.

Doorlopende leerlijnen

In Nederland zijn de afgelopen jaren nieuwe vormen van onderwijs ontwikkeld om de problemen rondom de po-vo overgang te verminderen. De laatste jaren zijn verschillende scholen opgericht met een doorlopende leerlijn po-vo voor 10-14 jarigen die baat hebben bij een latere selectie. Leerlingen krijgen op deze manier meer tijd om hun talenten te ontwikkelen. Voorbeelden zijn het Gorinchemse Tiener College, Spring High uit Amsterdam, de Leeronderneming uit Ridderkerk en de Onderwijsroute 10-14 te Zwolle. Er is echter nog weinig bekend over de resultaten van dit type onderwijs voor het schoolsucces van deze leerlingen in het vo.

Meer weten?

Lees het volledige rapport opgesteld als antwoord op deze vraag, inclusief geraadpleegde bronnen.

Een andere gerelateerde vraag die de Kennisrotonde eerder beantwoordde, is: Zorgt een brede brugklas voor een effectieve selectie?

Dit antwoord is tot stand gekomen met dank aan Sjerp van der Ploeg (kennismakelaar Kennisrotonde) en Linda Dominguez Alvarez (Ecorys).

Onderwijssector
PO, VO

Vraagsteller
schoolbestuur - adviseur of beleidsmedewerker

Gerelateerde vragen:

Zorgt een brede brugklas voor een effectieve selectie?
 VO | Gelijke kansen | Schoolorganisatie
Iedere middelbare schoolcarrière begint in de brugklas. Die brugklas kan nogal verschillen van opzet: van een eerste klas met alleen gymnasiasten tot een driejarige brugperiode met leerlingen van vmbo tot en met vwo-niveau. Draagt een brede brugklas bij aan de plaatsing van leerlingen op het niveau dat het beste past bij hun capaciteiten? Ja, uit onderzoek is gebleken dat een heterogene brugklas het beste werkt voor leerlingen die zich in zo’n brugklas kunnen optrekken aan klasgenoten met een hoger niveau. Vooral de dakpan-brugklas met een combinatie van twee schooltypen levert voordelen op voor deze leerlingen. Het is echter niet zo dat geldt ‘hoe breder, hoe beter’. En leerlingen die al op het hoogste niveau presteren (vwo), ontwikkelen zich het beste in een groep met andere hoog presterende leerlingen zoals in een categoriale brugklas.
Lees verder

Niet gevonden waar je naar op zoek bent?

Stel direct jouw vraag