Kan muziek(onderwijs) kinderen met taalontwikkelingsstoornissen helpen hun taalvaardigheid te verbeteren?

Het trainen van muzikale vaardigheden kan nuttig zijn voor kinderen met taalontwikkelingsstoornissen. Gevoel voor ritme en toonhoogte helpt om de verschillende klanken in de taal te leren onderscheiden, maar ook syntactische structuren en intonatie te leren herkennen. Ook leent muziekonderwijs zich voor veel herhaling van woorden, klankopeenvolgingen (rijm, minimale klankverschillen) en zinstructuren. Rijmpjes en versjes helpen bij de opbouw van het talige geheugen, de woordenschat en de auditieve waarneming. Ten slotte draagt in groepjes samen zingen of muziek maken indirect bij aan de taalontwikkeling, omdat het erg motiverend is en het samenwerken stimuleert.

Muziek bestaat net als gesproken taal uit georganiseerd geluid. Muziek en taal zijn dan ook nauw met elkaar verweven. Uit hersenonderzoek bij kinderen met en zonder taalontwikkelingsstoornissen blijkt dat de neurale systemen om taal en muziek te verwerken sterk met elkaar samenhangen. Zingen in een koor en gedurende enige jaren een muziekinstrument bespelen gaat bij 10- of 11-jarige kinderen samen met een vroegere en sterkere ontwikkeling van de betrokken neurofysiologische mechanismen dan bij kinderen die een dergelijke muzikale training niet krijgen. Dit wil echter nog niet zeggen dat muzikale training ook een positief effect heeft bij kinderen met een taalontwikkelingsstoornis.

Zowel de verwerking van talige structuren als die van muzikale structuren vindt plaats in de frontale hersenen, waarbij (gedeeltelijk) dezelfde neurale netwerken betrokken zijn. Muzikale training als onderdeel van taaltherapie zou daarom nuttig kunnen zijn voor kinderen met taalontwikkelingsstoornissen. Muziektherapie kan een positief effect hebben op verschillende taalvaardigheden.

Luisteren en klanken onderscheiden

Luisteren betekent auditieve signalen herkennen en verwerken, ofwel auditieve informatieverwerking. Bij het verwerken van auditieve signalen speelt het onderscheid tussen verschillende spraakklanken een belangrijke rol. Maar voordat je toekomt aan het onderscheiden van de verschillende klanken en het verwerken daarvan, is eerst auditieve aandacht nodig. Deze auditieve aandacht zou bij uitstek gestimuleerd worden door het luisteren naar of vooral het zelf maken van muziek. Zingen of een muziek- of ritme-instrument bespelen heeft een positief effect op de ontwikkeling van de auditieve aandacht en informatieverwerking.

Ritme en taal

Er is dus een positieve relatie tussen muziekles en auditieve verwerkingsvaardigheden, zoals auditieve aandacht en fonologische discriminatie. Maar er is ook een relatie tussen het horen van regelmatige ritmes en het correct verwerken van syntactische informatie. Voor kinderen met taalontwikkelingsstoornissen is het ritmisch meetikken met een metronoom moeilijk, blijkt uit onderzoek. Maar ander onderzoek laat zien dat kinderen met taalontwikkelingsstoornissen die direct voorafgaand aan een syntactische taaltaak een muziekfragment te horen krijgen met een regelmatig ritme, beter presteren dan kinderen die vooraf niets te horen krijgen. Deze onderzoekers bepleiten dan ook het gebruik van ritmische structuren om de verwerking van linguïstische structuren te stimuleren.

Er zijn Nederlandse muziektherapeuten die raps en liedjes gebruiken om emoties te structureren. Tegelijkertijd merken zij dat zingen en rappen de belangstelling voor taal aanwakkert en het taalbewustzijn positief beïnvloedt.

Fonologisch bewustzijn en lezen

Ook bij het lezen spelen auditieve waarneming, aandacht en timing een belangrijke rol. Het lijkt erop dat bij het luisteren naar muziek – ofwel muziekwaarneming – dezelfde mechanismen betrokken zijn als bij het lezen. Kinderen met leesproblemen hebben vaak ook moeite met luisteren en kunnen lastig minimale klankverschillen onderscheiden.

De perceptie van toonhoogteverschillen in muziek hangt positief samen met het fonetisch bewustzijn en bevordert zo de leesvaardigheid. Jarenlange muzikale training heeft een positief effect op het verbale geheugen en op de leesvaardigheid. Maar zelfs met een relatief korte muzikale training van een half jaar kan het luisteren al aanzienlijk verbeteren. Ook kan de muzikale training helpen om onderscheid te maken tussen op elkaar lijkende klanken die het lezen bemoeilijken.

Muziek en woordkennis

Niet alleen klankwaarneming, klankverwerking en leesvaardigheden zouden profiteren van muziekonderwijs. Ook het verbale geheugen, zo belangrijk voor de opbouw van de woordenschat, en de woordproductie zijn erbij gebaat.

Meer weten?

Lees het volledige rapport opgesteld als antwoord op deze vraag, inclusief geraadpleegde bronnen.

Onderwijssector

Alle sectoren, speciaal onderwijs, cluster 2

Vraagsteller

Klinisch linguïst

 

Dit antwoord is tot stand gekomen met dank aan Edith van Eck (kennismakelaar) en Margriet Heim (Kohnstamm Instituut).