Welke maatregelen kunnen de kwaliteit van pauzes in het basisonderwijs verbeteren?

Bewegen-en-Leerprestaties

Het schoolplein verdelen in zones en het eerlijker verdelen van hotspots hebben een positief effect op de activiteiten van leerlingen tijdens de pauzes. Vooral jonge kinderen, meisjes en kinderen die op een ongestructureerd schoolplein weinig actief zijn, kunnen dan beter uit de voeten. Los spelmateriaal gecombineerd met instructie door de docent bevordert activiteiten van de leerlingen, evenals toezicht op het schoolplein en gerichte begeleiding. Daarnaast is van belang om leerlingen te betrekken bij de inrichting van het schoolplein. Dat levert interessante inzichten op, bevordert eigenaarschap en maakt dat leerlingen meer verantwoordelijkheid nemen voor hun gedrag op het plein.

Leerlingen in het basisonderwijs brengen een flink deel van hun tijd door op het schoolplein, gemiddeld 5,5 uur per week. Dat is belangrijk voor hun motorische, sociale en cognitieve ontwikkeling. Niet alle kinderen voelen zich tijdens pauzes op het schoolplein vrij en ontspannen. Twee derde van de kinderen die op school te maken krijgen met pesten, geeft aan dat dit op het schoolplein gebeurt. Om pesten op het schoolplein terug te dringen moeten alle toezichthouders afspraken die gelden binnen de school ook buiten handhaven. De inrichting van een schoolplein en de wijze waarop activiteiten worden aangeboden en begeleid kunnen eveneens een rol spelen bij het tegengaan van pesten.

Bewegen

Jongeren bewegen steeds minder. Ze spelen meer dan vroeger binnen en dreigen mede daardoor te dik te worden. De tijd die leerlingen op het schoolplein doorbrengen – in pauzes en voor en na schooltijd – kan ertoe bijdragen dat ze meer bewegen. Beweging is belangrijk voor hun gezondheid en bevordert de schoolprestaties. Meer lichamelijke activiteit tijdens de pauze heeft ook een positief effect op concentratie, aandacht en actieve deelname in de klas. Daarnaast lijken de kinderen minder onrustig en minder sloom na een actieve pauze. Een pauze met verschillende kortdurende activiteiten heeft al een verbetering van de selectieve aandacht tot gevolg.

Meer variatie

Leerlingen zijn niet altijd blij met de inrichting van het schoolplein. Traditionele basisschoolpleinen zijn doorgaans vrij open van aard, met een verharde ondergrond. Ze lijken vooral bedoeld om te rennen. Veelal gebeurt dit door voetballende jongens, zodat zij het plein domineren. Andere spelletjes en andere groepen moeten het doen met de ruimte die overblijft en worden noodgedwongen verbannen naar de randen van het schoolplein. Leerlingen die ontevreden zijn of zich vervelen, zullen eerder gaan klieren en anderen belemmeren. De beste waardering krijgen speelplekken die gekenmerkt werden door een combinatie van sport- en speelelementen, toezicht, georganiseerde activiteiten en groen. Wat leerlingen aantrekkelijk vinden op een schoolplein, hangt samen met leerlingkenmerken. Jongere kinderen hebben bijvoorbeeld andere beweegbehoeften dan oudere en jongens willen hun speelplaats anders ingericht zien dan meisjes. Schoolpleinen met onderscheiden zones oefenen aantrekkingskracht uit op verschillende leerlinggroepen: jongens/meisjes, onderbouw/bovenbouw, allochtoon/autochtoon. Leerlingen weten zelf het best wat ze leuk vinden. Wanneer ze betrokken worden bij de inrichting gaan ze eigenaarschap ervaren en voelen ze zich meer verantwoordelijk voor wat er op het plein gebeurt.

Een groene herinrichting van het schoolplein biedt niet alleen een groenere, meer natuurlijke omgeving, maar ook een gevarieerdere omgeving die uitnodigt tot andere typen activiteiten. Het schoolplein wordt voor meer leerlingen een gebruiksruimte in plaats van een verblijfsruimte. Kinderen spelen in zo’n gevarieerder omgeving meer met andere kinderen samen wat naar verwachting de sociale vaardigheden en groepssamenhang ten goede komt.

Veilig en/of avontuurlijk

Bij de herinrichting van schoolpleinen is veiligheid essentieel: ruimte tussen toestellen, zachte ondergrond onder toestellen, en duidelijke afspraken over wat wel en niet mag. Aan de andere kant wordt de waarde van risicovol spelen op het schoolplein benadrukt. Kinderen gebruiken speelelementen op hun eigen manier, en gaan op zoek naar mogelijkheden die deze kunnen bieden. Het zoeken naar uitdaging en het aangaan van en omgaan met risico’s is belangrijk voor de ontwikkeling van kinderen. Om risicospel te stimuleren volstaan vaak simpele middelen als een balanceerton, balance-boards, coördinatiewip, stepstones, rolplanken en oude autobanden. Of natuurlijke speelelementen, zoals boomstammetjes, stokken en takken. Leerkrachten zouden risicovol spel niet moeten verbieden, maar goed moeten begeleiden. Scholen dienen te zoeken naar een balans tussen veiligheid en bescherming aan de ene kant en vrijheid en uitdaging voor de kinderen aan de andere kant.

Meer weten?

Lees het volledige rapport opgesteld als antwoord op deze vraag, inclusief geraadpleegde bronnen.

Aandachtspunten bij de herinrichting van schoolpleinen:

Sociale veiligheid

Het bevorderen van eigenaarschap

Groene of avontuurlijke schoolpleinen

Herinrichting

Dit antwoord is tot stand gekomen met dank aan Edith van Eck (kennismakelaar). Zij heeft hiertoe Janny Arends (Vereniging Openbaar Onderwijs) en Monique Volman (Universiteit van Amsterdam) geconsulteerd.

Onderwijssector
po

Thema
bewegen en leren, gedragsproblemen

Vraagsteller
po-instelling - schoolleider