Kunnen leernetwerken van schoolleiders bijdragen aan hun professionele ontwikkeling? Hoe moeten deze dan worden opgezet en ingericht?

shutterstock_106223549

Leren in leernetwerken biedt een goede insteek voor de professionalisering van schoolleiders. Het is een vorm van informeel leren die tegemoetkomt aan hun leerwensen. Voorwaarden voor effectiviteit zijn: koppeling theorie en praktijk, intensieve, actieve opdrachten in de school en input van experts. Ook is het wenselijk dat de deelnemers de gezamenlijke leerdoelen, leerinhouden en werkvormen mede bepalen. Inhoud en werkwijze moeten worden afgestemd op de loopbaanfase van de deelnemers. Ervaren schoolleiders hebben andere behoeften en voorkeuren dan startende schoolleiders. Binnen zo’n gemengd netwerk kan het zinvol zijn op onderdelen te werken in homogene subgroepen of juist in koppels van ervaren en minder ervaren schoolleiders.

Informeel leren – waar leren in netwerken een van de vormen voor is – komt tegemoet aan de behoefte van schoolleiders. Naar de effecten van informeel leren blijkt echter weinig onderzoek gedaan te zijn. Wel is bekend dat informele leeractiviteiten, waaronder netwerken, consultatie en studiegroepen, het onderwijskundig leiderschap versterken, mits ze voldoende lengte hebben. Ze zorgen er ook voor dat schoolleiders vaker ontwikkelingsgericht handelen, zowel op leerlingniveau als op team- en schoolniveau.

Uit een uitgebreide reviewstudie is wel bekend wat werkt in formele scholing voor schoolleiders. Deels gaat het daarbij om bevindingen die ook relevant zijn voor het werken in leernetwerken, bijvoorbeeld werkvormen die kunnen worden toegepast, inhouden die aan de orde worden gesteld en manieren van groeperen van deelnemers aan scholing.

Werkvormen

Voor professionalisering van schoolleiders is de koppeling met de praktijk van leidinggeven aan een onderwijsorganisatie een belangrijke voorwaarde. Stages en intensieve, praktijkgerichte actieve opdrachten in de school beïnvloeden de kennis, houding en vaardigheden van de schoolleider positief.

Inhouden

Voor de professionalisering van schoolleiders zijn drie thema’s relevant: ‘relationeel’ (omgaan met ouders en de omgeving), onderwijskundig leiderschap en de ontwikkeling van menselijk potentieel, en het initiëren van schoolverbetering en ontwikkeling. Belangrijk is tevens dat de scholing wordt afgestemd op de loopbaanfasen waarin de schoolleiders zich bevinden. Starters hebben andere behoeften dan (zeer) ervaren schoolleiders. Bij de start van een leernetwerk is het daarom belangrijk de scholingsbehoeften te inventariseren en groepen op basis daarvan samen te stellen.

Professionalisering gericht op onderwijskundig leiderschap, organisatieontwikkeling en verandermanagement geniet de voorkeur van schoolleiders. Dat geldt ook voor activiteiten die zich richten op teambuilding, werken aan een lerende cultuur en schoolleiderschap als carrière. Verder moet er een duidelijke verbinding zijn tussen theorie en praktijk.

Samenstelling

Wanneer schoolleiders in hechte leergroepen werken, bevordert dat de ontwikkeling van hun professionele vaardigheden en leiderschap. Hoewel de behoeften van schoolleiders verschillen per loopbaanfase, is het aan te bevelen gemengde leergroepen samen te stellen. In die gemengde groepen kunnen schoolleiders soms gemengd samenwerken of op onderdelen in homogene deelgroepen. In zo’n gemengde leergemeenschap zouden ook koppels kunnen ontstaan, waarin ervaren schoolleiders startende schoolleiders coachen.

Verder zijn goede ervaringen opgedaan met gemengde leergroepen van schoolleiders uit po en vo. Hun professionaliseringswensen en –behoeften blijken overeen te komen en input vanuit de verschillende onderwijssectoren verbreedt de perspectieven van de deelnemers. Deelname van experts aan leernetwerken is wenselijk. Zij kunnen nieuwe kennis vanuit de wetenschap inbrengen. Bovendien kunnen netwerken exclusief voor vrouwelijke schoolleiders aan een behoefte voldoen. Vrouwelijke schoolleiders hebben soms andere professionaliseringsbehoeften dan mannen.

Leernetwerken in het onderwijs

Belangrijk voor de effectiviteit van leernetwerken van schoolleiders zijn bijvoorbeeld ook tijd voor de deelnemers om zich te ontwikkelen, draagvlak en eigenaarschap, en een ondersteunend leerklimaat. In een van de eerdere antwoorden vanuit de Kennisrotonde (zie Meer weten) worden de succesvoorwaarden als volgt samengevat.

Een professionele leergemeenschap is het meest effectief wanneer de leden vooraf concrete doelen formuleren en daar gericht naar toewerken door nadrukkelijk van elkaar te leren. Met name het expliciteren van de impliciete kennis waar de deelnemers over beschikken, draagt bij aan het gezamenlijke leerproces. Wederzijds vertrouwen en openheid zijn hierbij een voorwaarde.

Meer weten?

Lees hier het volledige rapport geschreven als antwoord op de vraag, inclusief geraadpleegde bronnen.

Gerelateerde antwoorden van de Kennisrotonde:

Dit antwoord is tot stand gekomen met dank aan Edith van Eck (kennismakelaar Kennisrotonde). Zij heeft hiertoe Meta Kruger (Lector Leiderschap in het onderwijs, Penta Nova) geconsulteerd.

Onderwijssector
vo

Thema
leergemeenschap, leiderschap, professionalisering (professionaliseren; professionele ontwikkeling; professionele ruimte)

Vraagsteller
schoolbestuur - adviseur of beleidsmedewerker