Wat is er bekend over effectieve begeleiding van zij-instromers op de pabo bij de ontwikkeling van hun reflectieve vaardigheden?

 LERARENOPLEIDING | VOLWASSENEDUCATIE | 21e-eeuwse vaardigheden | Ook interessant

Leraren moeten reflectieve vaardigheden bezitten om op hun functioneren te kunnen terugkijken, en vooral om dit anderen aan te leren. Het aanleren van reflectieve vaardigheden is niet leeftijdsafhankelijk. Het is een leerproces van het individu in interactie met de omgeving. Hierbij staat de lerende centraal en is een goede relatie met de begeleider essentieel. Een beproefd model is dat van transformationeel leren. De lerende gebruikt ervaringen, vaardigheden en nieuwe kennis om zijn dagelijkse praktijk bij te stellen. Naast rationaliteit is er in dit model ook ruimte voor affectie om het leerproces te beïnvloeden. Daardoor is het leren niet louter op het denken gebaseerd.

Reflectie lijkt een essentiële vaardigheid te zijn bij het aanleren en eigen maken van competenties. Leraren kunnen, net als andere professionals, hun functioneren verbeteren door te reflecteren. Aangezien er redelijk veel zij-instromers binnen de docentopleidingen zijn, is het van belang om te bezien of dit een andere vorm van begeleiding vraagt.

Neurologische niveaus

Reflectie is een vorm van zelfevaluatie; nadenken over hoe het eigen functioneren te verbeteren. Er zijn zes niveaus van reflectie te onderscheiden die garant staan voor een goed leerproces, te weten: omgeving, gedrag, competenties, overtuigingen, identiteit en missie. Vanuit deze verschillende gezichtspunten kan men reflecteren.

Het is afhankelijk van de zwaarte van het probleem hoe diep de reflectie moet gaan. In sommige gevallen is het voldoende om de eerste vier niveaus van reflectie te doorlopen. De twee diepste lagen, identiteit en missie, vallen onder kernreflectie. Problemen in de praktijk worden pas echt opgelost als deze twee lagen bereikt worden. Reflectie zorgt er uiteindelijk voor dat professionals zich ontwikkelen van ‘onbewust onbekwaam’ naar ‘bewust bekwaam’. Om dat te bereiken, moet juist bij de opleiding voor docenten meer aandacht zijn voor probleemgestuurd leren, het gebruik van praktische ervaringen en groepsopdrachten.

Het merendeel van de leerlingen, de studenten en de docenten reflecteert niet graag en kan het niet goed. Ouderen en hoger opgeleiden lijken iets meer te reflecteren dan jongeren. Maar dat reflectie afhankelijk is van leeftijd, gaat te ver.

Het model van transformationeel leren

Er is weinig bekend over de impact van het aanleren van reflectieve vaardigheden bij volwassenen. Wel valt er iets te zeggen over de wijze van toepassen van reflectieve vaardigheden tijdens een leerproces. Een voorbeeld daarvan is het model van transformationeel leren. De volwassene stelt zich dan een hele serie vragen, zoals: wat is niet gegaan zoals ik het wilde, en wat zou anders kunnen? Hij kijkt ook naar hoe anderen die hetzelfde proces doormaken, dat doen. Vervolgens gaat hij na wat hij anders kan doen en stelt dan de slotvraag: hoe zorg ik dat deze handelswijze onderdeel van mijn leven wordt?

Het model van transformationeel leren werkt goed. Naast rationaliteit is er bovendien ruimte voor affectie om het leerproces te beïnvloeden. Daardoor is het leren niet louter op het denken gebaseerd. Opleidingen passen dit model toe in diverse werkvormen om studenten reflectieve vaardigheden aan te leren. Het gaat dan om cursussen, trainingen, collegiale consultaties en loopbaanbegeleiding. Transformationeel leren is eveneens op de werkvloer te gebruiken, bijvoorbeeld bij supervisie, intervisie, en coaching en werkbegeleiding.

Voorwaarden voor leersituaties voor volwassenen

In de ideale leersituatie voor volwassenen die reflectieve vaardigheden willen leren, staat de lerende volwassene zelf centraal. Essentieel is een goede relatie tussen de docent en de lerende volwassene. Hoewel deze voorwaarden op het individu gericht zijn, speelt ook de omgeving een rol. Een beproefde werkwijze voor verpleegkundigen-in-opleiding bijvoorbeeld is reflecteren door over het leerproces te schrijven. Vervolgens bespreken de leerling-verpleegkundigen hun leerprocessen om gezamenlijk te bekijken hoe ze de nieuwe kennis en vaardigheden kunnen uitvoeren.

Meer weten?

Lees het volledige rapport opgesteld als antwoord op deze vraag, inclusief geraadpleegde bronnen.

Dit antwoord is tot stand gekomen met dank aan Maurice de Greef (kennismakelaar Kennisrotonde).

Onderwijssector
LERARENOPLEIDING, VOLWASSENEDUCATIE

Vraagsteller
lerarenopleiding - docent

Niet gevonden waar je naar op zoek bent?

Stel direct jouw vraag