Welke factoren beïnvloeden het schoolloopbaansucces in het voortgezet onderwijs van leerlingen met gedragsproblemen en/of psychiatrische problemen die uitstromen uit het speciaal (basis)onderwijs?

 (V)SO | Leer- & gedragsproblemen | Schoolloopbaan

Intelligentie is een belangrijke voorspeller van schoolloopbaansucces in het regulier onderwijs. Maar het is de vraag of dat ook zo is voor kinderen met gedragsproblemen en/of psychiatrische stoornissen. Bovendien spelen executieve functies als impulsbeheersing en het reguleren van emoties, naast planning, organisatie en werkhouding ook een belangrijke rol. Een alternatief voor de IQ-test als voorspeller van schoolsucces voor deze leerlingen is de leerpotentieeltest of dynamische test. Bij dynamische tests krijgt de deelnemer tijdens het testen hulp. Of er wordt tussen twee testsessies een training gegeven. Dit geeft een goede indicatie van de ondersteuningsbehoefte van leerlingen in het vervolgonderwijs. Er zijn echter nog weinig van dergelijke tests beschikbaar voor de onderwijspraktijk.

In het algemeen is IQ nog steeds de beste voorspeller voor schoolsucces. Toch kan met alleen IQ een aanzienlijk deel van de schoolprestaties niet worden verklaard. Andere factoren die schoolprestaties mede bepalen zijn motivatie, concentratie, zelfbeeld, culturele achtergrond, sociaal economische status (SES), levensgeschiedenis en de kwaliteit van onderwijs en opvoeding. Daarnaast zijn de zogenoemde executieve functies van kinderen, hun werkhouding en hun omgeving van invloed. Bij de executieve functies gaat het om impulsbeheersing, emotieregulatie, planning en organisatie, en ordelijkheid en netheid.

Dynamisch testen

De vraag is in hoeverre het IQ voor leerlingen met gedragsproblemen en/of psychiatrische problemen een goede voorspeller is van schoolloopbaansucces. Dit is bijvoorbeeld niet het geval bij lage tot zeer lage intelligentieniveaus. Maar ook bij hogere IQ-niveaus is de relatie onduidelijk, door de meervoudige problematiek van veel van deze leerlingen. Er is vaak sprake van een combinatie van psychiatrische problematiek en leerproblemen die lang niet altijd samengaat met zwakke cognitieve vaardigheden.

Een alternatief voor de IQ-test als voorspeller van schoolsucces voor deze leerlingen is de leerpotentieeltest of dynamische test. Een leerpotentieeltest geeft een indicatie van het leervermogen of de zone van naaste ontwikkeling. Een meting van het leerpotentieel laat zien welke ondersteuning een kind nodig heeft om optimaal te kunnen leren. En in het verlengde daarvan geeft deze bruikbare indicaties voor passend vervolgonderwijs. Dat geldt niet alleen voor het niveau, maar ook voor de aard van het aanbod en beschikbare ondersteuning.

Prestaties voorspellen

Er zijn twee procedures voor het bepalen van het leerpotentieel. Bij de eerste wordt een voormeting gedaan, vervolgens wordt een taakrelevante training gegeven en ten slotte wordt een nameting gedaan. Hiermee wordt de ‘trainbaarheid/leerbaarheid’ van leerlingen in kaart gebracht. Een tweede procedure helpt te bepalen hoeveel hulp een kind nodig heeft om een probleem dat het niet zelfstandig op kan lossen, toch op te lossen. Dit wordt gedaan door het bieden van hulp tijdens een test.

Deze methodiek blijkt toekomstige prestaties beter te kunnen voorspellen. Deze laat niet alleen zien op welk niveau een leerling zelfstandig presteert, maar ook in hoeverre de leerling profiteert van ondersteuning. Leerpotentieeltests sluiten beter aan bij moderne opvattingen over intelligentie, waarin intelligentie niet wordt opgevat als statisch maar dynamisch. Het is niet alleen een vaststaand persoonskenmerk maar ook een product van de omgeving en contextgebonden.

Dynamische tests of leerpotentieeltests lijken dus een bruikbaar alternatief voor standaard-intelligentietests bij het voorspellen van toekomstige prestaties. Deze tests worden echter nog weinig in de praktijk gebruikt. Betrouwbare, valide en gebruikersvriendelijke leerpotentieeltests zijn eigenlijk nog nauwelijks voor handen.

Meer weten?

Lees het volledige rapport als antwoord op deze vraag, inclusief geraadpleegde bronnen.

Lees ook:

 

Dit antwoord is tot stand gekomen met dank aan Joost Meijer (Kohnstamm Instituut) en Edith van Eck (kennismakelaar Kennisrotonde). Zij heeft hiertoe Guuske Ledoux (Kohnstamm Instituut) geconsulteerd.

Onderwijssector
(V)SO

Vraagsteller
vso-instelling - leraar

Niet gevonden waar je naar op zoek bent?

Stel direct jouw vraag