Hoe kan toetsing maximaal bijdragen aan leerwinst in het voortgezet onderwijs?

 VO | Toetsen & feedback

Formatief toetsen draagt meer bij aan leerprestaties en leerwinst dan summatief toetsen. Formatieve toetsen brengen de voortgang van het leerproces in kaart en geven input voor (informatierijke) feedback. Voor de leerprestaties is het belangrijk dat de formatieve toets verschillende soort vragen combineert en dat er frequent een beperkte hoeveelheid leerstof wordt getoetst. Het verschilt per vak of digitale dan wel schriftelijke toetsen beter zijn voor leerprestaties.

Er is een onderscheid tussen summatieve en formatieve toetsen. Summatieve toetsen zijn gericht op het afsluiten van een leerperiode en op het beoordelen van leerprestaties, meestal met een cijfer. Deze toetsen hebben als doel leerprestaties te meten. Formatieve toetsen brengen de voortgang van het leerproces in kaart. De uitkomsten zijn bedoeld als input voor feedback voor zowel leerling als docent. Formatieve toetsen geven leerlingen inzicht in hun eigen leerproces en bevorderen hun motivatie. Deze toetsen hebben als doel de leerprestaties te verbeteren (oftewel leerwinst te boeken). Formatieve toetsing kenmerkt zich door:

  1. a) rijke feedback die leerlingen helpt beter te leren,
  2. b) feedback die wordt ingezet in verschillende fasen van het leerproces en
  3. c) het stimuleren van zelfregulatie en actieve betrokkenheid.

Rijke feedback die helpt beter te leren

Feedback is een cruciaal onderdeel van formatief toetsen en het meest effectief als deze kort en krachtig is, en gebaseerd is op heldere criteria en verbeterpunten. Tips voor goede feedback zijn bijvoorbeeld: 1) richt de feedback op de taak en niet op de leerling, 2) geef de feedback in overzichtelijke eenheden om cognitieve overbelasting te voorkomen, en 3) maak de relatie tussen de prestatie en de leerdoelen duidelijk. Rijke feedback kan bijdragen aan een hogere motivatie en betere leerprestaties. Reden is dat het voor leerlingen duidelijker is wat de leerdoelen zijn, wat ze wel en (nog) niet goed doen, en wat ze kunnen doen om op het gewenste niveau te komen.

Feedback in verschillende fases van het leerproces

Het is belangrijk dat feedback niet alleen na prestaties wordt gegeven, maar juist ook bij aanvang en tijdens het leerproces. Dit sluit aan bij het cyclische karakter van het leerproces, en bevordert de (leer)doelgerichtheid. Er zijn drie typen feedback onderscheiden:

  1. feed-up: waar gaat de leerling naartoe
  2. feedback: hoe heeft de leerling de taak uitgevoerd
  3. feed-forward: hoe gaat de leerling verder

Hoe vaak toetsen?

Frequenter toetsen lijkt een gunstige invloed te hebben op leerprestaties. Frequent toetsen kan leerlingen met uitstelgedrag stimuleren om alsnog meer te leren. Ook worden resultaten snel teruggekoppeld om de voortgang weer te geven en te laten zien welke gebieden meer aandacht behoeven. Er blijkt echter geen verschil in scores tussen wekelijks en tweewekelijks toetsen. Vermoedelijk is er sprake van een plafond: op een gegeven moment is het zinloos om nóg meer te toetsen.

Toetsingsvorm

Toetsen kunnen verschillende typen vragen bevatten, zoals meerkeuzevragen of open vragen. Gemengde toetsen, dus verschillende soorten vragen, hebben een positieve invloed op de leerresultaten en dragen daarmee bij aan leerwinst. Met oog op het leerproces is het belangrijk dat leerlingen een meerkeuzevraag beantwoorden en aanvullen met argumenten. Hiermee krijgt een meerkeuzevraag een formatief karakter. Voorbeeldvragen zijn: Waarom heb je dit antwoord gekozen? Waar in de tekst vind je aanwijzingen voor dit antwoord?

Verder kunnen toetsen op verschillende manieren worden afgenomen: bijvoorbeeld digitaal, schriftelijk en mondeling. Het verschilt per vak of digitale dan wel schriftelijke toetsen beter zijn voor de leerprestaties.

Meer weten?

Relevante Kennisrotonde-antwoorden:

Dit antwoord is tot stand gekomen met dank aan Leonie Brummer (antwoordspecialist) en Sjerp van der Ploeg (Kennismakelaar Kennisrotonde).

Onderwijssector
VO

Vraagsteller
onderwijsstichting - directeur-bestuurder

Gerelateerde vragen:

Heeft het nakijken van schriften zin?
 PO | Toetsen & feedback | Werkdruk
Nakijken kan zinvol zijn als daarmee feedback wordt gegeven op het leerproces van de leerling. De leerling moet deze feedback wel direct verwerken. Nakijken heeft ook zin als de leerkracht de informatie die hij daaruit verkrijgt, benut in zijn lessen en/of instructie. Als er alleen fouten worden aangestreept of gecorrigeerd, heeft nakijken geen of zelfs een negatief effect.
Lees verder
Wat is er bekend over de effecten van formatief evalueren bij leerlingen en bij docenten?
 VO | Differentiatie | Toetsen & feedback
Formatieve evaluatie kan bijdragen aan betere leerprestaties, hogere motivatie en meer eigenaarschap van leerlingen. Cruciale elementen hierbij zijn de focus op groei en ontwikkeling, het zinvol inzetten van diverse vormen van toetsing op meerdere momenten tijdens het leerproces, en het geven en krijgen van feedback. Docenten dienen de leerdoelen helder voor ogen te hebben, evenals een beeld van waar de leerlingen staan. Vervolgens moeten ze gerichte instructie en feedback kunnen geven om nog niet behaalde leerdoelen te bereiken.
Lees verder

Niet gevonden waar je naar op zoek bent?

Stel direct jouw vraag