Wat is er bekend over de kennis en vaardigheden van de leraar als ontwerper en wat betekent dat voor het curriculum van de lerarenopleiding?

 LERARENOPLEIDING | HO | Schoolloopbaan

Leraren hebben een breed spectrum aan mogelijke ontwerptaken waarvoor zij kennis en vaardigheden nodig hebben. Het gaat onder andere om ontwerpen voor gebruik in de eigen klas en om complexere ontwerptaken op schoolniveau. Om goed te ontwerpen moeten leraren niet alleen kennis hebben over ontwerpen en deze kunnen toepassen. Maar ook moeten zij beschikken over een identiteit als ontwerper en een positieve houding ten opzichte van het ontwerpen.

Om aanstaande leraren goed voor te bereiden op hun rol als ontwerper is in initiële lerarenopleidingen een volledig en systematisch aanbod voor de ‘leraar als ontwerper’ nodig. In dat aanbod is het leren in de hogeschoolomgeving verbonden met het leren in de context van de beroepspraktijk. De leraar in opleiding kan bijvoorbeeld participeren in ontwerpteams in scholen.

Welke ontwerptaken hebben (aanstaande) leraren?

Er is een grote variatie in de ontwerptaken van leraren waarvoor en waarover ze kennis en vaardigheden nodig hebben. Leraren ontwerpen op microniveau voor gebruik in eigen klas, of op mesoniveau als bijdrage aan schoolontwikkeling. Het ontwerpen vindt gepland en vooraf plaats, of improviserend tijdens de uitvoering in de klas. Daarnaast verschillen ontwerptaken in de praktijk in omvang, het karakter, in de omvang van een ontwerpteam en in de ontwerpcontext.

Bij de invulling van de ontwerptaken in de onderwijspraktijk speelt de pedagogisch-didactische visie van leraren en/of hun school een rol. In de wetenschappelijke literatuur worden drie ontwerpbenaderingen onderscheiden:

1. de technische ontwerpbenadering. Leraren ontwerpen onderwijsinhoud. Ze volgen stappenplannen en modellen om leerdoelen vast te stellen en daarbij passende leeractiviteiten en toetsing te kiezen. Het ontwerpproces is gericht op een ontwerpproduct.
2. de fenomenologische benadering, waarin meer het creatieve probleemoplossend en improviserend vermogen van de ‘leraar als ontwerper’ centraal staat. De leraar zet zijn expertise in om vakinhoudelijke, pedagogische, didactische, organisatorische en technische overwegingen af te stemmen op de eigen onderwijscontext.
3. de realistische ontwerpbenadering. Deze inventariseert wat leraren nu daadwerkelijk wel en niet doen tijdens het ontwerpproces en welke kennis en overtuigingen daarop van invloed zijn. Opvallend daarbij is dat leraren in de praktijk vaak afwijken van voorgeschreven stappenplannen. Intuïtieve kennis (tacit knowledge) en praktische overwegingen beïnvloeden hun ontwerpbeslissingen vooral.

Welke kennis en vaardigheden hebben (aanstaande) leraren als ontwerper nodig?

Leraren moeten als ontwerper zowel over kennis en vaardigheden beschikken als over een passende houding. Leraren hebben inzicht in het ontwerpproces nodig, moeten ontwerpvaardigheden kunnen toepassen in de praktijk en een identiteit hebben als leraar-ontwerper. Daarnaast hebben leraren ook de juiste attitude nodig. Ze moeten zich bewust zijn van hun rol als ontwerper en een positieve houding hebben ten opzichte van ontwerptaken. Leraren hebben tevens kennis en vaardigheden nodig voor en over alle soorten ontwerpsituaties.

Leren ontwerpen

Voor het ‘leren ontwerpen’ op de lerarenopleiding is het goed rekening te houden met het volgende:

  • De ontwerptaken in de onderwijspraktijk zijn divers in omvang, inhoud, complexiteit en benadering. Toekomstige leraren moeten op de uitvoering van alle soorten en omvangen van ontwerptaken en -benaderingen worden voorbereid. Tevens is kennis nodig over de verschillende ontwerpbenaderingen zoals ze zich voordoen in de onderwijspraktijk en de pedagogisch-didactische visie die daaraan ten grondslag ligt.
  • Bij het voorbereiden op de ontwerprol zijn zowel de vereiste kennis en vaardigheden als de houdingsaspecten van belang. Het gaat met name om het bewustzijn van de rol als ontwerper en het ontwikkelen van een daarbij passende identiteit.
  • Complexe ontwerptaken kunnen door een ‘hele taak-benadering’ passend worden ondersteund (bijvoorbeeld met het 4C/ID model zie ook dit antwoord van de Kennisrotonde).
  • Lerarenopleidingen moeten zorgen voor een volledig en systematisch aanbod in zowel de initiële opleiding als tijdens de stages.
  • Praktijkvoorbeelden en authentieke ontwerpopdrachten uit het werkveld dragen bij aan de competentieontwikkeling.
  • Studenten kunnen vaardigheden ontwikkelen door het uitvoeren van ontwerptaken in (liefst heterogene) ontwikkelteams.

Meer weten?

Lees het volledige rapport opgesteld als antwoord op deze vraag, inclusief geraadpleegde bronnen.

SLO biedt meer informatie over het curriculumontwikkeling

SLO biedt ook informatie over projecten en hulpmiddelen voor curriculumontwikkeling

Dit antwoord is tot stand gekomen met dank aan Harry Stokhof (antwoordspecialist) en Gerda Geerdink (Kennismakelaar Kennisrotonde).

Onderwijssector
LERARENOPLEIDING, HO

Vraagsteller
lerarenopleiding - docent

Gerelateerde vragen:

Interview met vraagsteller Dorien Doornebos-Klarenbeek

Niet gevonden waar je naar op zoek bent?

Stel direct jouw vraag