Wat is effectief leesonderwijs voor sbo-leerlingen met lees- en leerachterstanden en gedragsproblematiek?

 PO | (V)SO | Taal | Vakken
ouderbetrokkenheid

Veel zwakke lezers in de bovenbouw kunnen redelijk technisch lezen, maar hebben vooral problemen met het begrijpen van (meer complexe) teksten, mede als gevolg van een gebrekkige woordenschat en een lage intelligentie. In het onderwijs voor de bovenbouw moet dus nadruk liggen op tekstbegrip en niet op leessnelheid. Het is aan te raden dit onderwijs te laten aansluiten bij de belangstelling van leerlingen en te verbinden met leesteksten gericht op relevante vakinhouden. Intensieve begeleiding van kleine groepen is hierbij een belangrijke voorwaarde. 

Veel leerlingen in het speciaal basisonderwijs (sbo) blijven achter in technisch lezen; vooral de overgang van groep 3 naar groep 4 is problematisch, maar ook later zijn er veel leerlingen met leesachterstand. Dat gecombineerd met gedragsproblemen maakt het erg lastig om de leerlingen effectief te ondersteunen.

Lees- en leerachterstanden van leerlingen zijn direct met elkaar verbonden. Leesvaardigheid is een belangrijke voorwaarde voor het leren op school. Maar ook voor het verwerven van een adequate woordenschat en kennis van de wereld. Daarom is er vooral behoefte aan een directe verbinding tussen onderwijs gericht op het begrijpen van teksten (begrijpend lezen) en het halen van informatie uit leerteksten. Zo wordt immers de verbinding tussen lezen en leren het meest direct gerealiseerd. Bovendien is het voor de leesmotivatie van deze leerlingen bevorderlijk wanneer ze merken dat het lezen ze helpt om nieuwe informatie uit teksten te halen, waarmee ze ook schoolvorderingen maken.

Leesmoeilijkheden

Leesmoeilijkheden kunnen zich op verschillende vlakken voordoen. Leerlingen in groep 3 en 4 kunnen problemen hebben met de automatisering van woordherkenning. Sommigen blijven erg lang traag (of zelfs spellend) lezen. Hierdoor wordt het lezen van complexere teksten in de bovenbouw lastig. Andere leerlingen hebben moeite met het begrijpen van woorden en zinnen met een steeds toenemende lengte en grammaticale complexiteit. Vaak wordt het trage lezen van deze leerlingen abusievelijk aangezien voor een technisch probleem, terwijl het een begripsprobleem is. Een eenzijdige nadruk op de technische kant van het lezen (snelle woordherkenning) gaat ten koste van aandacht voor het begripsproces. Dat kan nadelig uitpakken voor de leesmotivatie. Leerlingen moeten aangemoedigd worden het lezen te zien als een middel om aan hun behoeften te voldoen (vermaak, verbeelding of het opdoen van nieuwe kennis).

Intensieve ondersteuning

Er is uit onderzoek al tamelijk veel bekend over de aanpak van lees- en leerachterstanden in het speciaal onderwijs. In de eerste plaats is er een duidelijk onderscheid tussen de beginfase van het leesonderwijs (in groep 3-4) en de latere fasen vanaf groep 5. In de beginfase moeten leerlingen leren decoderen (woorden herkennen en woordbeelden automatiseren). Vanaf groep 5 moet veel meer aandacht uitgaan naar het begrijpen van teksten. En dan moeten leerlingen meer ondersteuning van het leesproces krijgen bij het leren in zaakvakken, zoals rekenen/wiskunde, aardrijkskunde, techniek, natuur en geschiedenis.
In de tweede plaats is voor de doelgroep belangrijk dat zij intensieve ondersteuning van het lezen krijgen, in kleine groepen met een getrainde begeleider. Deze moet het groepsproces begeleiden en de leerlingen met vragen stimuleren om over de tekstinhoud te discussiëren. Daarnaast moet hij of zij ervoor zorgen dat leerlingen steeds meer het leesproces zelf gaan sturen en de discussie in eigen hand nemen. Ten slotte is het in de hele schooltijd van het sbo nodig om aandacht te besteden aan de volgende elementen: leessnelheid, woordkennis, tekstbegrip, leesstrategieën en bevordering van de leesmotivatie door aan te sluiten op de belangstelling van leerlingen. Elk van deze elementen zal systematisch aan bod moeten komen in de begeleiding van de leerlingen.

Meer weten?

Lees het volledige rapport opgesteld als antwoord op deze vraag, inclusief geraadpleegde bronnen.

Dit antwoord is tot stand gekomen met dank aan Amos van Gelderen (Kohnstamm Instituut) en Edith van Eck (Kennismakelaar Kennisrotonde).

Onderwijssector
PO, (V)SO

Vraagsteller
schoolbestuur - remedial teacher

Niet gevonden waar je naar op zoek bent?

Stel direct jouw vraag