Welk leerkrachtgedrag bevordert zelfgestuurd leren bij leerlingen?

 PO | VO | MBO | 21e-eeuwse vaardigheden | Toetsen & feedback | Zelfregulerend leren
onderwijs-en-ict-bijgewerkt

Zelfsturing is mogelijk vanaf jonge leeftijd, als leerkrachten en ouders de leerlingen goed begeleiden. Hun gevoel van competentie en autonomie kan worden gestimuleerd door leerlingen de juiste leerstrategieën bij te brengen. Effectief daarbij is het gebruik van hints en modeling. De leerkracht biedt de leerlingen geleidelijk meer vrijheid en hij geeft procesgerichte feedback.

Zelfgestuurd leren houdt in dat de leerling ‘zelfstandig en met zin voor verantwoordelijkheid de sturing voor de leerprocessen in handen neemt’. Om zijn eigen leerproces te sturen moet een leerling beschikken over verschillende leerstrategieën: cognitieve en metacognitieve, en motivationele en affectieve. Een gecombineerde aanpak van cognitieve en metacognitieve leerstrategieën is het effectiefst voor het verbeteren van de leeruitkomsten. Sommige van deze strategieën zijn relevant voor de voorbereiding van een leertaak, zoals relateren, analyseren, structureren en oriënteren. Daarna volgen planning en tot slot evaluatie. Motivationele en affectieve leerstrategieën leggen nadruk op de relevantie en het belang van de taak en kunnen alleen daarom al een positieve invloed hebben op leerprestaties.

Leerlingen kunnen al vroeg leren om zelfgestuurd te leren. Daar hebben ze op latere leeftijd profijt van. Een goed ontwikkelde zelfsturing helpt hen beter te leren lezen, schrijven en rekenen. De ontwikkeling van zelfsturing begint zelfs al voordat kinderen naar school gaan. Vanaf het tweede levensjaar kunnen ze leren om emoties en gedrag te beheersen. Dat betekent bijvoorbeeld dat ze behoeften uitstellen, impulsen controleren en omgaan met frustraties, zonder ongeduldig of boos te worden. In het bijzonder kinderen met sociaal-emotionele en cognitieve achterstand hebben hier baat bij.  De ouders hebben hierbij vanzelfsprekend een belangrijke opvoedingstaak en ook de voor- en vroegschoolse educatie (vve) kan een bijdrage leveren.

Autonomie, competentie en relatie

Bij zelfgestuurd leren helpt de leerkracht de leerlingen om effectieve leerstrategieën te verwerven. Leerlingen komen tot leren wanneer is voldaan aan drie basisbehoeften: autonomie, competentie en relatie.

Autonomie kan worden bevorderd door zelfgestuurd leren en meer keuzevrijheid.

Competentie houdt in dat de leerling leerstrategieën leert beheersen om zelfgestuurd te kunnen leren. Leerkrachten moeten dus vooral aandacht geven aan het leerproces. Te veel prestatiegerichtheid kan ertoe leiden dat leerlingen zichzelf minder uitdagende doelen stellen. Ook de feedback van de leerkracht geeft, gaat in de eerste plaats over het leerproces, niet over het resultaat. Praktische aanwijzingen voor het instrueren van leerlingen in de leerstrategieën zijn gericht op het ontwikkelen van cognitieve en metacognitieve leerstrategieën. Effectief is het gebruik van hints of vragen bij leer- en werkopdrachten. Met hints kan de leerkracht strategische activiteiten oproepen, bijvoorbeeld door leerlingen in eigen woorden te laten vertellen wat ze al weten, bedenken welke informatie ze nodig hebben en bekijken welke stappen ze moeten zetten. Een andere manier om strategisch handelen te bevorderen is modeling: het voordoen van een leertaak. Hier kan de leerkracht ook gebruik maken van peer-tutoring, waarbij leerlingen elkaar feedback geven op elkaars werk.

Ten slotte de relatie; deze verandert bij zelfgestuurd leren. De leerkracht geeft de leerling meer ruimte en krijgt zo een meer coachende rol. Dat valt niet altijd mee. De leerkracht is vaak geneigd om de zelfregulerende mogelijkheden van leerlingen sterk in te perken. Zelfs leerkrachten die zeggen dat ze zelfgestuurd leren centraal stellen, bieden de leerlingen weinig controle over hun eigen taken.

Loslaten van leerlingen – op een zorgvuldige manier – is nodig om ze meer zelfgestuurd te laten leren. De leerkracht helpt de leerlingen eerst de vereiste vaardigheden e verwerven met afgestemde instructie. De leerlingen leren bewuster naar hun eigen leerproces te kijken. Ze gaan zelf op zoek naar belangrijke informatie en antwoorden op vraagstukken. Het is belangrijk dat de leerling leert de leerstrategieën te gebruiken die hem het beste liggen. Vervolgens geeft de leerkracht de leerlingen steeds meer vrijheid, waarbij hij wel de leerdoelen in het oog houdt. In hoeverre leerlingen ‘losgelaten’ kunnen worden is afhankelijk van de mate waarin zij de vereiste vaardigheden beheersen; leerlingen verschillen daarin. Dit vraagt van de leerkracht differentiërend handelen en coachen, hetgeen veel tijd vraagt van de leerkracht en deskundigheid.

Meer weten?

Lees het volledige rapport opgesteld als antwoord op deze vraag, inclusief geraadpleegde bronnen.

Er zijn verscheidene bronnen op internet die een introductie geven op zelfgestuurd leren, bijvoorbeeld op de website Wij-leren.nl en Leraar24.:

Op de website van de KPC-groep staat een aantal brochures over het bevorderen van zelfgestuurd leren (Schalkers, 2013). De brochures betreffen deelvaardigheden:

  • Regie nemen voor je eigen leerproces
  • Reflectie
  • Leerstrategieën toepassen
  • Samenwerkend leren.

 

Dit antwoord is tot stand gekomen met dank aan Anne Luc van der Vegt (kennismakelaar).

Onderwijssector
PO, VO, MBO

Vraagsteller
schoolbestuur - adviseur of beleidsmedewerker

Gerelateerde vragen:

Leidt betrokkenheid van leerlingen bij onderwijsinterventies tot meer motivatie en betere leerresultaten?
 VO | Motivatie | Vernieuwingsonderwijs
Leerlingen bij onderwijsinterventies betrekken, kan bijdragen aan hun motivatie en leerresultaten. Door de inhoud van onderwijsinterventies tussen docenten en leerlingen af te stemmen wordt het eigenaarschap van leerlingen aangesproken. Zo wordt ook een beroep gedaan op hun intrinsieke motivatie. Die motivatie heeft een gunstig effect op leerresultaten. Er zijn echter ook allerlei andere factoren van invloed. Daarom gaat de betrokkenheid van leerlingen bij interventies niet altijd gepaard met meer motivatie en betere leerresultaten.
Lees verder

Niet gevonden waar je naar op zoek bent?

Stel direct jouw vraag