De rol van onderwijs in de identiteitsontwikkeling van leerlingen

Projectnummer
405-15-716
Titel
Exploreren kun je leren: De rol van onderwijs in de identiteitsontwikkeling van leerlingen
Programma
Organisatie
NRO
Looptijd
15-9-2015 t/m 31-12-2017
Onderwijssector
vo
Thema
Schooleffectiviteit
Status
Afgerond

In het onderwijs is de aandacht voor onderwijsdoelen als persoonsvorming en identiteitsontwikkeling sterk toegenomen. In deze literatuurstudie is in kaart gebracht wat we uit onderzoek in het voortgezet onderwijs weten over de vraag hoe het onderwijs een bijdrage kan leveren aan de identiteitsontwikkeling van leerlingen. 

Een literatuursearch leverde 145 relevante publicaties op. De onderzoeken, die voor het grootste deel kleinschalig en kwalitatief van aard zijn, bieden inzicht in onbedoelde processen van identiteitsontwikkeling die zich in het onderwijs kunnen voordoen en geven suggesties voor manieren waarop leraren de identiteitsontwikkeling van leerlingen kunnen ondersteunen en bevorderen. Scholen en leraren kunnen, via ‘verborgen boodschappen’, onbedoeld de identiteiten die jongeren ontwikkelen beïnvloeden. 

Identite​​itsposities 

In de literatuur komen vier mechanismen naar voren waarmee op scholen bepaalde identiteitsposities aan jongeren worden aangereikt en andere juist ontoegankelijk worden gemaakt. Om te beginnen gebeurt dat via selectiepraktijken (de selectie voor schooltypen op het niveau van het onderwijssysteem; differentiatie op klasniveau). In de tweede plaats kan de pedagogisch-didactische aanpak in de klas impliciete boodschappen bevatten over wat er van leerlingen wordt verwacht en welke leerlingen daaraan (kunnen) voldoen (bijvoorbeeld: goede leerlingen werken snel). In de derde plaats kunnen leraren impliciet laten merken welke verwachtingen ze van leerlingen hebben (bijvoorbeeld: deze leerlingen heeft het niveau niet, of: meisjes zijn minder geïnteresseerd in techniek), en tot slot kunnen de normen van leeftijdgenoten invloed hebben op jongeren (bijvoorbeeld: je best doen is slecht voor je populariteit). 

Leerlingen kunnen zichzelf onder invloed van dergelijke boodschappen gaan zien als ‘iemand die niet (of juist wel) kan/wil leren’ of als ‘wel of geen wiskunde-persoon’. Ook kunnen ze het gevoel krijgen dat ze beter niet voor een bepaalde vervolgopleiding kunnen kiezen, of dat ze op school niet kunnen zijn wie ze eigenlijk zijn. Het is voor leraren dus van belang om in hun eigen lespraktijk na te gaan welke verborgen boodschappen zij afgeven en hoe die de identiteitsontwikkeling van leerlingen kunnen beïnvloeden.

Exploratieve leerervaringen

Onderwijs kan de identiteitsontwikkeling van jongeren ook bewust en bedoeld ondersteunen. Dat kan door hen de gelegenheid tot ‘exploratieve leerervaringen’ te bieden. We onderscheiden exploratie in de breedte, exploratie in de diepte en reflectieve exploratie.
Bij exploratie in de breedte maken jongeren via nieuwe leerinhouden kennis met tot dan toe niet beschikbare identiteitsposities. Leerinhouden moeten daarvoor wel zo worden aangeboden dat leerlingen ze als betekenisvol ervaren, bijvoorbeeld door vanuit relevante, actuele thema’s te werken, door mensen en plaatsen buiten de school te bezoeken en door leeractiviteiten waarbij leerlingen actief betrokken zijn.
Bij exploratie in de diepte kiezen leerlingen identiteiten die ze verder willen exploreren (bijvoorbeeld wetenschapper of journalist). Leerlingen in aanraking brengen met interessante rolmodellen is hier een goede aanpak.
Bij reflectieve exploratie worden leerlingen uitgenodigd om te reflecteren op eerdere identificaties en op hun eigen identiteitsontwikkeling. Kunst- en literatuuronderwijs leent zich hier goed voor, maar ook leraren van andere vakken kunnen reflectieve exploratie stimuleren door met leerlingen stil te staan bij de betekenis van leerinhouden voor hun eigen leven. Een veilig pedagogisch klimaat lijkt een voorwaarde voor alle drie de vormen van exploratie. 

Projectleider

Naam projectleider
Instelling projectleider
Prof. dr. M.L.L. Volman
Universiteit van Amsterdam
Relevante link(s)

Deze projectendatabase onderwijsonderzoek is in ontwikkeling en zal stap voor stap worden verbeterd. We horen graag uw reactie. Stuurt u deze alstublieft naar: webbeheer@nro.nl.