Aanbod voor doelgroepkinderen in voorschoolse voorzieningen en het basisonderwijs

Projectnummer
405-16-403
Titel
Sleutelmomenten jonge kind: wat is een goed aanbod voor doelgroepkinderen in voorschoolse voorzieningen en het basisonderwijs?
Programma
Organisatie
NRO
Looptijd
1-12-2016 t/m 30-6-2019
Onderwijssector
vve, basisonderwijs
Status
Afgerond

Wat is een goed aanbod voor doelgroepkinderen van het onderwijsachterstandenbeleid in voorschoolse voorzieningen en het basisonderwijs? Dat is in drie deelstudies onderzocht. Die geven nieuwe inzichten in wat wel en niet werkzaam is in deze sleutelperiode in de ontwikkeling van jonge kinderen die de doelgroep vormen van het onderwijsachterstandenbeleid.

De deelstudies behandelen de volgende onderwerpen. Van elk zijn hieronder kort de belangrijkste conclusies weergegeven.

  1. De kwaliteit van het aanbod in integrale kindcentra
  2. Het effect van de kwaliteit van het kleuteronderwijs op doelgroepkinderen, vergeleken met niet-doelgroepkinderen. Een belangrijke vraag hierbij is of, net zoals eerder gevonden is voor de voorschoolse periode, een concentratie van doelgroepleerlingen samenhangt met meer educatieve kwaliteit
  3. De kans op, en de effecten van, kleuterbouwverlenging op de schoolloopbanen van kinderen en de vraag of er sprake is van differentiële effecten voor doelgroepkinderen en niet-doelgroep-kinderen.

Gunstig klimaat in integrale kindcentra voor doelgroepkinderen

Aanleiding voor dit deelonderzoek was een belangrijke bevinding uit het pre-COOL onderzoek dat het voor kinderen die de doelgroep vormen van het onderwijsachterstandenbeleid uitmaakt welke voorschoolse instelling zij bezoeken: een hoge educatieve kwaliteit en gebruik van een vve-programma bleken essentieel voor het inlopen van achterstand. Deze kenmerken bleken vaker aanwezig in voorschoolse voorzieningen (vooral in peuterspeelzalen) waar een concentratie van doelgroepkinderen aanwezig was. Er is aan doelgroepenbeleid echter een belangrijk nadeel verbonden: het kan stigmatiserend werken, de segregatie van bevolkingsgroepen versterken en leiden tot een concentratie van kinderen met achterstanden die belemmerend kan werken op de taal- en gedragsontwikkeling.

De resultaten uit dit onderzoek onder integrale kindcentra (IKC's) wijzen er op dat het mogelijk is om de voordelen van een doelgroepenaanpak te combineren met de voordelen van een universele voorziening, zoals een IKC. Peutergroepen van integrale kindcentra doen in kwaliteit niet onder voor vergelijkbare peutergroepen in de pre-COOL steekproef. Zo bezien hoeft de ontwikkeling naar een IKC geen risico te vormen voor de kwaliteit in peutergroepen met doelgroepkinderen.

Verder hebben IKC's doelgroepkinderen in principe veel te bieden. Vanwege het brede voorschoolse aanbod zijn er binnen IKC's mogelijkheden om gemengde groepen op te vangen en kinderen van elkaar te laten leren. De versterkte samenwerking tussen kinderopvang en onderwijs maakt het mogelijk om samen een hele-dag-arrangement te bieden, waarvan met name doelgroepkinderen kunnen profiteren. IKC's werken soms vanuit een vernieuwend onderwijsconcept waarin 'andere doelen', ook wel aangeduid als 21e-eeuwse vaardigheden naast 'traditionele' leerdoelen of basisvaardigheden zoals (voorbereiden op) taal en rekenen, centraal staan. Er is veel aandacht voor persoonlijke ontwikkeling en welbevinden van ieder kind. Kinderen leren vriendschappen te sluiten, conflicten op te lossen en zich te verplaatsen in de ander. IKC's bieden hiermee in principe een goede basis voor het ontwikkelen van positieve onderlinge relaties tussen kinderen en sociale vaardigheden. Er zijn echter nog maar weinig IKC's met een naar opleidingsniveau en etnische herkomst gemengde populatie in het voorschoolse traject. Hier ligt een mooie uitdaging voor verdere IKC-ontwikkeling.

» Bekijk het NRO-nieuwsbericht "Doelgroepkinderen zijn ook goed af in integrale kindcentra"

Kwaliteit in de kleutergroepen instrument voor verminderen ongelijkheid

In het algemeen is het taalaanbod in kleuterklassen hoog. Dat geldt zowel voor groepen met veel als met weinig doelgroepkinderen. Voor doelgroepkinderen geldt daarbinnen wel dat meer aandacht voor taalactiviteiten gerelateerd is aan een gunstigere cognitieve ontwikkeling. Dat gaat niet op voor niet-doelgroepleerlingen. Dit impliceert dat de kwaliteit in de kleuterklas kan bijdragen aan het terugdringen van ontwikkelingsverschillen tussen doelgroep- en niet-doelgroepleerlingen.

De kwaliteit van het onderwijs in de kleuterklassen is dus een belangrijk aangrijpingspunt om de schoolloopbaan van doelgroepkinderen te verbeteren en de achterstand tussen doelgroep- en niet doelgroepkinderen te verkleinen. Wel hebben we aanwijzingen dat de emotionele kwaliteit mogelijk ten koste gaat van de educatieve kwaliteit in klassen waar doelgroep-leerlingen zitten. De emotionele kwaliteit in de klassen waar gemiddeld meer doelgroepleerlingen zitten is lager, terwijl de educatieve kwaliteit in de klassen waar gemiddeld meer doelgroepleerlingen zitten hoger is. Dat betekent dat strategieën om de kwaliteit te verhogen in samenhang moeten worden ingezet.

» Bekijk het NRO-nieuwsbericht "Een hoge emotionele kwaliteit in de kleuterklas werkt door in de verdere schoolloopbaan van leerlingen"

Verlenging kleuterperiode verkleint ontwikkelingsachterstand niet

Verlenging van de kleuterperiode lijkt geen goede remedie tegen ontwikkelingsachterstanden in het basisonderwijs. Kleuterbouwverlenging kost de leerling een extra jaar, terwijl het in groep 8 geen voordeel meer oplevert. Bovendien is het een dure maatregel. Ouderlijk opleidingsniveau, maar ook sekse spelen mogelijk een te grote rol bij met name jonge kleuterbouwverlengers. Er is geen bewijs gevonden voor de aanname dat langer kleuteren juist voor leerlingen met laagopgeleide ouders of met een migratieachtergrond positief is. Terwijl jonge jongens vaker kleuterbouwverlenging krijgen net als kinderen met laagopgeleide ouders, is er ook tussen jongens en meisjes geen verschil in effect.

Achtergrondkenmerken als sekse en ouderlijk opleidingsniveau spelen mogelijk dus een te grote rol bij jonge kleuterbouwverlengers.

» Bekijk het NRO-nieuwsbericht "Verlenging van de kleuterperiode verkleint ontwikkelingsachterstand niet​"

Projectleider

Naam projectleider
Instelling projectleider
Drs. A.M. Veen
Universiteit van Amsterdam
Relevante link(s)

Deze projectendatabase onderwijsonderzoek is in ontwikkeling en zal stap voor stap worden verbeterd. We horen graag uw reactie. Stuurt u deze alstublieft naar: webbeheer@nro.nl.