Projectendatabase onderwijsonderzoek

Welkom in de projectendatabase onderwijsonderzoek van het NRO. In deze database vindt u alle onderzoeksprojecten van het NRO, aangevuld met onderzoeksprojecten van andere organisaties. Meer informatie over deze database.

Leren reflecteren op binnen- en buitenschoolse burgerschapservaringen

Projectnummer
405-16-503
Titel
Leren reflecteren op binnen- en buitenschoolse burgerschapservaringen
Programma
Organisatie
NRO
Looptijd
1-6-2016 t/m 31-12-2017
Onderwijssector
basisonderwijs
Thema
Onderwijsontwerp en curriculumontwikkeling, Pedagogische functie van het onderwijs
Status
Afgerond

Leren reflecteren op binnen- en buitenschoolse burgerschapservaringen

Leerkrachten hebben, in samenwerking met onderzoekers, een tool ontwikkeld om reflectie op binnen- en buitenschoolse burgerschapservaringen bij basisschoolleerlingen te stimuleren. De tool bestaat uit een aantal kaartjes (een waaier) met daarop verschillende pedagogisch-didactische strategieën om reflectie bij leerlingen in drie stappen op gang te brengen (activeren, analyseren en integreren).

In een onderzoek van de Universiteit van Amsterdam in samenwerking met de CED-groep en de schoolbesturen ASKO en Surplus is nagegaan of de ontwikkelde waaier leerkrachten kan helpen reflectie bij leerlingen te stimuleren en in hoeverre dit bijdraagt aan de reflectievaardigheden van leerlingen en de ontwikkeling van burgerschapscompetenties. Uit het onderzoek blijkt dat de waaier leerkrachten (groep 7 en 8) kan helpen betekenisvolle lessen over burgerschap te geven en leerlingen actief bij de les te betrekken, maar nog onvoldoende bijdraagt aan het reflecteren op eigen burgerschapservaringen.

Ervaringen in burgerschap

Kinderen leren om burger te zijn door deel te nemen aan sociale en culturele praktijken die deel uitmaken van hun dagelijks leven. Het betrekken van de persoonlijke burgerschapservaringen van leerlingen kan het onderwijs betekenisvoller maken en de burgerschapscompetenties van leerlingen op een hoger niveau brengen. Omdat nog weinig bekend is over de burgerschapservaringen van leerlingen zijn leerlingen in dit onderzoek eerst in een semigestructureerd interview bevraagd naar hun burgerschapservaringen.

Uit de interviews bleek dat de leerlingen veel verschillende ervaringen op doen. De ervaringen variëren van het nemen van gezamenlijke beslissingen over de invulling van hun vrije tijd tot aan het accepteren van verschillen in gedrag tussen leerlingen. Leerlingen blijken over het algemeen goed in staat te zijn om ervaringen in verschillende contexten met elkaar te vergelijken. De achterliggende waarden en principes die ten grondslag liggen aan de burgerschapservaringen worden echter zelden expliciet door leerlingen benoemd.

Reflectiewa​​aier

Reflectie wordt gezien als een belangrijk middel om verbindingen tussen ervaringen tot stand te brengen. In dit onderzoek werd een tool (de waaier) ontwikkeld die leerkrachten kunnen gebruiken om reflectie bij leerlingen te stimuleren in drie stappen. In de eerste stap, activeren, worden ervaringen op het gebied van burgerschap in verschillende contexten opgeroepen en beschreven.

Vervolgens vindt er analyse plaats waarin de ervaringen met elkaar op overeenkomsten en verschillen vergeleken worden. Tijdens de laatste stap, integreren, worden verklaringen gezocht voor de overeenkomsten en verschillen en nagegaan welke (democratische) waarden en principes hierbij een rol spelen. In de waaier wordt per stap beschreven wat leerkrachten kunnen doen, welke vragen zij kunnen stellen en welke werkvormen geschikt zijn.​

Handig hulpmiddel

De effectiviteit van de waaier is onderzocht in een quasi-experimenteel onderzoek waarin gedurende 12 weken in groep 7 en 8 met de waaier werd gewerkt. Hieruit bleek dat leerlingen waarvan de leerkracht met de waaier had gewerkt niet beter waren in reflecteren op hun eigen burgerschapservaringen dan leerlingen in de controlegroep. Wel bleek dat voor leerlingen die minder goed waren in begrijpend lezen het werken met de waaier een positief effect had op de burgerschapskennis. Bij leerlingen in groep 8 leek de tool daarnaast ook bij te dragen aan de integratie van burgerschapsattitudes.

Uit interviews met leerkrachten blijkt dat zij de tool als een handig hulpmiddel ervaren en deze praktisch toepasbaar vinden. Leerkrachten geven aan dat de waaier helpt bij het voorbereiden van de lessen en bijdraagt aan structuur bij het voeren van gesprekken met leerlingen. Om reflectie op eigen ervaringen te bevorderen lijkt meer nodig. Het blijkt moeilijk voor leerkrachten om grote maatschappelijk thema's te koppelen aan het dagelijks leven van hun leerlingen. Nog concretere handreikingen en uitgewerkte lesvoorbeelden zouden mogelijk kunnen helpen om de persoonlijke burgerschapservaringen van leerlingen te betrekken in de les.

Projectleider

Naam projectleider
Instelling projectleider
Dr. J.A. Schuitema
Universiteit van Amsterdam
Relevante link(s)

Deze projectendatabase onderwijsonderzoek is in ontwikkeling en zal stap voor stap worden verbeterd. We horen graag uw reactie. Stuurt u deze alstublieft naar: webbeheer@nro.nl.