Ontwikkeling van begrijpend lezen in het basisonderwijs

Projectnummer
411-10-925
Titel
Enhancing the development of reading comprehension
Programma
Samenhangende onderzoeksprojecten
Organisatie
NRO
Looptijd
1-9-2011 t/m 28-2-2017
Onderwijssector
basisonderwijs
Thema
Domeinspecifieke aspecten van onderwijs en vakdidactiek - lezen en schrijven
Status
Afgerond

Bevorderen van begrijpend lezen met behulp van woordenschat en leesmotivatie is slechts beperkt mogelijk

De mogelijkheden om begrijpend lezen te bevorderen via de deelvaardigheden woordenschat en leesstrategieën zijn beperkt. De effecten van interventies die hierop gericht zijn, zijn dan ook bescheiden. Met deze constatering sluiten de bevindingen in dit onderzoeksproject aan bij ander recent onderzoek, waarin twijfel wordt geuit over het stimuleren van het gebruik van leesstrategieën om begrijpend lezen te bevorderen.

Een belangrijke opdracht van het basisonderwijs is om kinderen te leren lezen. In de eerste jaren ligt het accent op technisch lezen, het ontcijferen van geschreven woorden. Daarna komt meer aandacht voor begrijpend lezen, het begrijpen van teksten, en het uiteindelijke doel van het leesonderwijs. Deelvaardigheden als woordenschat en kennis van leesstrategieën, en ook leesmotivatie worden vaak gezien als belangrijke pijlers voor het begrijpen van teksten. De methode Nieuwsbegrip is op deze pijlers gebaseerd. 

De aard van het verband tussen de verschillende pijlers en individuele verschillen in begrijpend lezen is echter nog goeddeels onbekend. Gaan leerlingen bijvoorbeeld beter lezen naarmate hun motivatie voor lezen hoger is? Of is het verband omgekeerd: naarmate leerlingen beter begrijpend lezen, raken ze ook meer gemotiveerd om te lezen. De aard van de relatie is ook van belang om te bepalen of interventies om begrijpend lezen te bevorderen, kansrijk zijn.

Opzet onderzoek

In dit project is een grote groep kinderen gevolgd van het begin van groep 6 tot en met het einde van groep 7. In een deel van de groep, de controlegroep, werd de normale schoolse ontwikkeling van begrijpend lezen onderzocht. In drie andere groepen leerlingen werden gedurende enkele maanden varianten van het programma Nieuwsbegrip gegeven om begrijpend lezen te bevorderen.

In de controlegroep bleek dat kennis van leesstrategieën en woordenschat inderdaad belangrijke determinanten zijn van begrijpend lezen, maar omgekeerd bleek begrijpend lezen ook een belangrijke determinant van kennis van leesstrategieën en woordenschat te zijn. Voor motivatie werd geen effect op begrijpend lezen gevonden. De vaardigheid in begrijpend lezen had daarentegen wel een duidelijke invloed op de latere motivatie voor lezen.

 Effect leesstrategieën overschat

Deze bevindingen impliceren dat de relatie van woordenschat en kennis van leesstrategieën met begrijpend lezen die in eerdere cross-sectionele studies werden gevonden, het gevolg zijn van wederkerige effecten. Bij motivatie is de relaties zelfs omgekeerd aan wat veelal wordt aangenomen. Daardoor worden, op basis van eerdere studies, de verwachte effecten van interventies gericht op het bevorderen van kennis van leesstrategieën, woordenschat en motivatie overschat.

Anders gezegd: de mogelijkheden om begrijpend lezen te bevorderen via de deelvaardigheden woordenschat en leesstrategieën zijn beperkt en de effecten van interventies waarschijnlijk bescheiden. Deze onderzoeksresultaten sluiten aan bij ander recent onderzoek waarin twijfel wordt geuit over het stimuleren van het gebruik van leesstrategieën om begrijpend lezen te bevorderen.

Wat dan wel?

Inderdaad bleek uit de interventiestudie, dat de geïsoleerde training van leesstrategieën of woordenschat weliswaar leidde tot een verbetering van respectievelijk kennis van leesstrategieën en woordenschat, maar nauwelijks een effect had op begrijpend lezen. Het geringe effect van strategietraining, de kern van de methode Nieuwsbegrip, sluit aan bij meer recente studies waarin ook nauwelijks effecten van strategie-training werden gevonden. Wat wel leek te werken was een gecombineerde interventie waarin zowel leesstrategieën als het leren integreren van losse woorden in zinnen werden getraind. Deze gecombineerde interventie had enig effect op het vermogen om informatieve teksten te begrijpen.

Projectleider

Naam projectleider
Instelling projectleider
Prof. dr. P.F. de Jong
Universiteit van Amsterdam
Relevante link(s)

Deze projectendatabase onderwijsonderzoek is in ontwikkeling en zal stap voor stap worden verbeterd. We horen graag uw reactie. Stuurt u deze alstublieft naar: webbeheer@nro.nl.