Toetsen en beoordelen

Toetsen en beoordelen

Waarom toetsen we leerlingen eigenlijk? Een toets kan verschillende doelen hebben. Er zijn summatieve toetsen waarmee je na afloop bepaalt of een leerling de stof beheerst, zoals een afsluitende toets of een examen. Daartegenover staan formatieve toetsen. Een formatieve toets vindt tijdens het leren plaats en is nadrukkelijk bedoeld om het leerproces te verbeteren.

Wat we weten uit onderzoek

Formatief evalueren staat volop in de belangstelling. Er zijn dan ook al veel wetenschappelijke en praktijkgerichte publicaties over formatief evalueren verschenen. Eén ding komt in al deze vakliteratuur helder naar voren: formatief evalueren vraagt om een actieve inzet van zowel leraar als leerling. In dit thematisch overzicht richten we ons vooral op de rol van de leraar. Wat moeten leraren weten over formatief evalueren om het effectief in praktijk te kunnen brengen?


Handvatten uit onderzoek

  • Formatief toetsen

    De meeste leraren willen graag formatief toetsen. Maar vaak vinden ze het lastig om dit in de praktijk vorm te geven. De volgende adviezen kunnen daarbij richting geven:

    Geef formatief toetsen vorm als cyclus

    Een goede formatieve toets is onderdeel van een samenhangende cyclus van vijf stappen. Je bepaalt het leerdoel (1), toetst waar de leerlingen staan (2), analyseert de uitkomsten van de toets (3), communiceert hierover met de leerlingen (4) en past op basis van de uitkomsten de lessen aan (5). Het is belangrijk om als leraar de cyclus telkens helemaal te doorlopen. Omdat onderdelen in deze cyclus verdergaan dan toetsen alleen, wordt ook wel gesproken over ‘formatief handelen’.

    Gebruik verschillende toetsvormen

    Bij formatief toetsen zijn objectiviteit en validiteit minder belangrijk dan bij summatief toetsen. Daarom leent formatief toetsen zich behalve voor formele ook voor informelere toetsvormen.

    Overweeg afwijkende beoordelingsmethoden

    Bij formatieve toetsen kunnen leerlingen ook zichzelf of elkaar beoordelen. Dit versterkt hun zelfregulatie. Daarbij is het wel noodzakelijk dat je als leraar zorgt voor duidelijke toetscriteria en zelf feedback geeft op de beoordeling.

    Geef ontwikkelingsgerichte feedback

    Goede, motiverende feedback is het belangrijkste onderdeel van formatief toetsen. Goede feedback is ontwikkelingsgericht: het bestaat uit aanwijzingen, versterkt gewenst gedrag en maakt het verschil duidelijk tussen waar de leerling staat en waar hij heen moet.

    Toets vaak

    Het advies dat uit onderzoek naar voren komt is om minimaal elke zes weken te toetsen. Dit geeft leerlingen met uitstelgedrag de kans om alsnog voor een onderwerp te leren.

  • Summatief toetsen

    Summatieve toetsen hebben een grote invloed op de schoolloopbaan van leerlingen. Ze bepalen bijvoorbeeld of een leerling overgaat naar een volgende klas. Daarom is het cruciaal om deze toetsen zorgvuldig te ontwerpen. De volgende punten zijn daarbij van belang:

    Laat de toets aansluiten bij de leerdoelen

    Bij elk curriculum formuleer je leerdoelen, zowel qua inhoud als qua moeilijkheidsgraad. Vervolgens kies je een toetsvorm die aansluit bij de leerdoelen. Dan controleer je of de toetsvragen valide zijn, oftewel: of ze de leerdoelen ook echt meten. Je kunt dit bijvoorbeeld doen met een toetsmatrijs.

    Besteed aandacht aan de randvoorwaarden

    Het is belangrijk om te zorgen dat randzaken leerlingen niet afleiden van de toets. Leerlingen moeten bijvoorbeeld vooraf goed weten wat van hen verwacht wordt. Daarnaast moeten ze genoeg tijd krijgen om de toets te maken. Onder randvoorwaarden vallen bijvoorbeeld ook een goede toetsruimte en een overzichtelijke lay-out met voldoende antwoordruimte.

    Beoordeel objectief

    Voor elke toets maak je als leraar een beoordelingsschema. Dit zorgt voor een objectieve en transparante beoordeling. In het beoordelingsschema staat op welke manier je punten toekent en wanneer leerlingen een voldoende hebben. Vervolgens vergelijk je de antwoorden per vraag (en niet per leerling) met het schema, zonder daarbij de naam van de leerling te bekijken. Een tweede beoordelaar die de scores controleert, verhoogt de objectiviteit.

  • Toets-deskundigheid en toets-cultuur

    Om goede toetsing – formatief én summatief – mogelijk te maken, moet een school voldoen aan enkele voorwaarden op het gebied van toetsing. Dit vraagt van de schoolleider aandacht voor de volgende overkoepelende punten:

    Besteed structureel aandacht aan toetsdeskundigheid

    Voor beide vormen van toetsen is toetsdeskundigheid van groot belang. Het is dan ook zaak om hier structureel tijd en middelen voor vrij te maken. Een geïsoleerde studiedag zonder follow-up heeft meestal weinig effect.

    Investeer in een goede toetscultuur

    In een school met een goede toetscultuur werken leraren op het gebied van toetsen samen. De focus ligt op onderwijsverbetering en bijvoorbeeld niet op goed scoren op externe beoordelingen of vergelijkingen met andere scholen. Als er problemen zijn met de toetscultuur, loont het om eerst te investeren in een gedeelde visie.


Vragen uit de onderwijspraktijk


Gerelateerde thema's